Bu gün İran parlamenti Hörmüz boğazının bağlanması barədə qərar qəbul edib. Bu halda yekun qərarı Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası verməlidir. Bu bəyanat ABŞ-nin İrandakı üç nüvə obyektinə aviazərbələr endirməsindən az sonra verilib. Bu zərbələrin təsirə məruz qalan ərazilərdə infrastrukturun tamamilə məhv edilməsi ilə nəticələndiyi bildirilir.
İsrail və İran arasında gərginləşən münaqişə, o cümlədən enerji obyektlərinə hücumlar fonunda Hörmüz boğazının bağlanması təhlükəsi potensial ssenaridən real geosiyasi təhlükəyə çevrilib. Enerji bazarları və maliyyə institutları vəziyyəti yaxından izləyirlər və anlayırlar ki, hətta Hörmüzün qısamüddətli blokadası qlobal miqyasda enerji şokuna səbəb ola bilər.
Hörmüz boğazı qlobal enerjinin arteriyasıdır
Hörmüz boğazı Oman və İran arasında 33 kilometrlik su xəttidir və dünya neft ehtiyatlarının beşdə biri buradan keçir. O, ən böyük neft tankerləri üçün kifayət qədər dərin və genişdir və qlobal neft tədarükü üçün ən vacib mərkəzlərdən biri hesab olunur. Bağlıdırsa, demək olar ki, alternativ yollar yoxdur.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatına görə, 2024-cü ildə boğazdan hər gün orta hesabla 20 milyon barel neft keçib ki, bu da qlobal neft mayeləri istehlakının təxminən 20%-ni təşkil edir. 2025-ci ilin birinci rübündə həcmlər təxminən eyni qaldı.
2022-ci ildən 2024-cü ilə qədər Hörmüz vasitəsilə xam neft və kondensat daşınmaları gündə 1,6 milyon barel azaldı, bu azalma neft məhsullarının tədarüklərindəki 0,5 milyon barel artımla yalnız qismən kompensasiya edildi. Səbəblər OPEC+ hasilatının azaldılması (2022-ci ilin noyabr ayından) və Səudiyyə Ərəbistanını Qırmızı dənizə çıxış üçün Şərq-Qərb quru boru kəmərindən istifadə etməyə məcbur edən Bab əl-Məndəb boğazındakı fasilələr olub.
2024-cü ildə və 2025-ci ilin birinci rübündə dünya dəniz yolu ilə neft ticarətinin dörddə birindən çoxu və qlobal neft məhsulları istehlakının təxminən 20%-i Hörmüz boğazından keçib. Dünya LNG ticarətinin təxminən beşdə biri (əsasən Qətərdən) də boğazdan keçirdi.
Hörmüz boğazı ilə daşınan xam neft, kondensat və neft məhsullarının həcmi, 2020 – 2025-ci ilin I rübü
(başqası qeyd edilmədiyi təqdirdə gündə milyon barellə)
| Göstərici | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 1К25 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hörmüz boğazı ilə neft daşımalarının ümumi həcmi | 19.1 | 19.4 | 21.4 | 21.4 | 20.3 | 20.1 |
| └─ xam neft və kondensat | 14.3 | 14.4 | 16.0 | 15.5 | 14.3 | 14.2 |
| └─ neft məhsulları | 4.8 | 5.0 | 5.5 | 5.8 | 5.9 | 5.9 |
| Dünya Dəniz Neft Ticarəti | 71.4 | 72.6 | 74.3 | 76.0 | 75.5 | 75.7 |
| Neft və digər maye karbohidrogenlərin dünya istehlakı | 91.0 | 96.6 | 99.5 | 101.8 | 102.7 | 102.1 |
| LNG-nin Hörmüzdən keçidi (gündə milyard kub fut) | 10.7 | 10.7 | 11.0 | 10.5 | 10.3 | 11.5 |
2024-cü ildə Hörmüz boğazından keçən neftin 84%-i və LNG-nin 83%-i Asiyaya göndərilib. Əsas istehlakçılar Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya olub və bütün neft və kondensat həcminin 69%-ni təşkil edib.
Alternativ marşrutlar
Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin Hörmüzdən qismən yan keçməsinə imkan verən boru kəməri infrastrukturu var. Ümumi mövcud istehsal gücü gündə 2,6 milyon bareldir:
Saudi Aramco Şərq-Qərb boru kəmərini idarə edir (5 milyon barel, 2019-cu ildə 7 milyona qədər genişləndirilib) və Bab əl-Məndəbdəki vəziyyətə görə 2024-cü ildə ondan daha intensiv istifadə edir.
BƏƏ yataqları Oman körfəzindəki Füceyrə limanına birləşdirən sutkada 1,8 milyon barel boru kəmərindən istifadə edir. 2024-cü ildə neft emalı zavodunun təkmilləşdirilməsi ağır xam neftin bir hissəsinin yerli emal edilməsinə və yüngül xam neftin boru kəməri vasitəsilə ixrac edilməsinə imkan verdi və onun gücünü artırdı.
İran 2021-ci ildə Oman körfəzinə Goreh-Jask boru kəmərini işə salıb. Onun ötürmə qabiliyyəti sutkada təxminən 300 min bareldir, lakin 2024-cü ilin yayında onun vasitəsilə ixrac sutkada 70 min bareldən çox olmayıb və sentyabrda nəqllər dayandırılıb.
Hörmüz boğazının bağlanması niyə təhlükəlidir?
Dar dəniz zolaqları enerji təhlükəsizliyi üçün vacibdir. Belə keçidin müvəqqəti bloklanması çatdırılmalarda gecikmələrə və yükdaşıma tariflərinin artmasına səbəb olur ki, bu da qlobal enerji qiymətlərində sıçrayışa səbəb ola bilər. Əksər hallarda alternativ yollar var, lakin onlar çatdırılma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Hörmüz boğazı üçün bu cür alternativlər demək olar ki, mövcud deyil, baxmayaraq ki, bəzi boru kəmərləri boğazdan yan keçə bilər. Fars körfəzindən gələn neftin çox hissəsini tez bir zamanda dəyişdirmək mümkün deyil. Bu, dünyanın ən böyük neft tankerlərini idarə edə bilən yeganə dərin su yoludur.
Bunun qarşısını almaq qlobal iqtisadiyyatın hazır olmadığı zəncirvari reaksiyaya səbəb olacaq. Faktiki olaraq heç bir alternativ yoxdur, bu marşrutu həyati əhəmiyyət kəsb edir. Hollandiyanın ING şirkətinin fikrincə, Hörmüz boğazının bağlanması neftin qiymətinin labüd olaraq bir barel üçün 120 dollardan yuxarı qalxmasına gətirib çıxaracaq – qlobal iqtisadiyyat buna öyrəşməyib. Eyni zamanda, OPEC+ imkanları kömək etməyəcək, çünki onların əksəriyyəti eyni regionda yerləşir.
Bu halda ölkələr strateji ehtiyatlardan istifadə etmək məcburiyyətində qalacaqlar, lakin bu, müvəqqəti effekt verəcək.
Neft strateji əhəmiyyətli resursdur və onun qiymətinin artması dərhal inflyasiyaya səbəb olacaq, çünki o, digər malların 95%-nin istehsalında iştirak edir. Qiymət artımı xammal hasilatına, ərzaq və digər malların istehsalına təsir göstərəcək.
Hörmüz boğazının bağlanması qlobal neft şokuna səbəb olacaq, inflyasiyanı artıracaq və həssas iqtisadiyyatları panikaya salacaq. Yüksək neft qiymətləri mərkəzi bankları faiz dərəcələrini yüksəltmək və ya azaltmaq dilemması qarşısında qoyacaq. Sığorta tarifləri də yüksələcək, bu da inflyasiyanı artıracaq və bütün dünyada tədarük zəncirlərini pozacaq.
Ssenari Avropanın qaz bazarına da təsir edəcək. Qətər artıq LNG tankerlərinə vəziyyətin gərginləşdiyi üçün Hörmüz boğazından kənarda gözləmələrini əmr edib. Qətər qlobal ticarətin təxminən 20%-ni təşkil edən üçüncü ən böyük LNG ixracatçısıdır və onun bütün daşımaları boğazdan keçir. Bazar hazırda balanslaşdırılmışdır, lakin hər hansı pozuntular çatışmazlıqlara səbəb olacaq və Asiya ilə Avropa arasında rəqabəti artıracaq.
Xüsusilə, enerji çatışmazlığı olan Asiya ölkələri üçün dəniz blokadası fəlakətli olardı. Boğazın bağlanması qlobal ticarət yollarını iflic edəcək, enerji təchizatını kəsəcək və Asiyadan Avropaya iqtisadi artımı ləngidər. Çin neft idxalının demək olar ki, yarısını Hörmüz vasitəsilə alır. Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya ciddi fasilələrlə üzləşəcək və strateji ehtiyatlardan istifadə etmək məcburiyyətində qalacaqlar. Tankerlərin Afrikanı dövrə vurmaq məcburiyyətində qalması ilə qlobal daşıma xərcləri kəskin artacaq.
İran Hörmüz boğazını bağlasa, istər iqtisadi, istərsə də hərbi itkilərlə üzləşəcəyi qaçılmazdır. Valyuta ehtiyatları olmadan heç bir dövlət müharibə apara bilməz və blokada bu ehtiyatları tükəndirir və belə bir qərarın qəbul edilməsini çətinləşdirir.
Qeyd edək ki, İran gündə təxminən 4,8 milyon barel hasil edir, təxminən 2,6 milyon barel ixrac edir. ABŞ-ın sanksiyalarını sərtləşdirməsinə baxmayaraq, İranın neft və kondensat ixracı 2025-ci ildə əsasən Çinə olmaqla sutkada 1,7 milyon barel səviyyəsində sabitdir. İran həmçinin təxminən 800 min barel neft məhsulları (mazut, LPG, nafta) ixrac edir.
İsrailin dünyanın ən böyük qaz yatağı olan Cənubi Parsa endirdiyi zərbədən sonra İran bəzi hasilatı dayandırıb. Yataq sutkada 2 milyard kubmetr qaz və 75 min barel kondensat tutumuna malikdir. İsrail də öz növbəsində təhlükəsizlik səbəbi ilə qaz hasilatının 60%-dən çoxunu (Leviafan yatağı da daxil olmaqla) dayandırıb.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) fikrincə, hətta qısamüddətli blokada qlobal neft və qaz bazarlarına böyük təsir göstərəcək. Qlobal neft tədarükünün 25%-ə qədəri və OPEC+-ın demək olar ki, bütün ehtiyat potensialı boğazdan keçir.
Bununla belə, Fitch təklif edir ki, daha ağır ssenaridə – böyük regional müharibə və ya Hörmüz boğazının blokadası – neft qiymətləri uzun müddət indiki proqnozların üstündə qala bilər və region ölkələrinin kredit qabiliyyəti üçün mənfi nəticələr bahalı neftin faydalarından üstün olacaq.
Hörmüz boğazı qlobal enerjinin əsas nöqtəsidir. Onun müvəqqəti də olsa bağlanması qlobal neft və qaz tədarüklərinə zərbə olacaq, qiymətlərin artmasına, inflyasiyaya və potensial iqtisadi böhrana səbəb olacaq. Alternativlər mövcud olsa da, itkiləri kompensasiya etmək üçün kifayət deyil. Qlobal iqtisadiyyat, xüsusilə Asiya və Avropa, son dərəcə həssas olacaq. İranın yekun qərarı təkcə hərbi deyil, həm də iqtisadi məntiqdən asılı olacaq. Lakin təhlükə faktının özü qlobal enerji arxitekturasının kövrəkliyinə işıq salır./trend.az
