Belə davam edərsə, nəticədə QHT sektorunda sağlam rəqabət mühiti tamamilə sıradan çıxacaq, real fəaliyyət göstərən təşkilatlar kənarda qalacaq, resurslar isə daha çox “uyğun” hesab edilən subyektlər arasında bölüşdürüləcək.
Uzun müddətdir QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2025-ci il üzrə qrant müsabiqəsinin nəticələrini təhlil edir, ayrılmış vəsaitlərin kimlərə və hansı prinsiplərlə paylandığını faktlarla ortaya qoymaqdayıq. Bu müddət ərzində araşdırmalarımızda qeyd olunan heç bir fakt təkzib edilmir… Əksinə, cavab vermək əvəzinə “Yenixeber.org” İnformasiya Portalına təzyiq göstərilərək, bloklanması yolu seçildi. Bu fakt özü-özlüyündə ölkədə azad medianın hansı vəziyyətdə olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir və tənqidi fikrə qarşı dözümsüzlüyün bariz nümunəsidir. (Bu faktor başqa yazımızın mövzusu olacaq. Red.)
***
Ötən ay QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il üzrə qrant müsabiqəsinin nəticələri elan edildikdən dərhal sonra “Yenixeberorg” olaraq apardığımız ilkin təhlillər də göstərdi ki, əvvəlki illərdə müşahidə olunan problemlər aradan qaldırılmayıb, əksinə daha sistemli xarakter almaqdadır.
İlk diqqət çəkən məqamlardan biri “Gilavar Foto Klubu” İctimai Birliyinə böyük qrant kateqoriyası üzrə 45 min manat vəsait ayrılması oldu. Rəsmi məlumatlara görə təşkilat 17 yanvar 2022-ci ildə dövlət qeydiyyatına alınıb. Halbuki, Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilmiş qaydalara əsasən böyük qrant müsabiqəsində iştirak edən QHT-nin ən azı 5 illik fəaliyyət tarixçəsi olmalı və bu fəaliyyət mediada geniş şəkildə işıqlandırılmalıdır.
Bu tələb formal deyil, məntiqi və zəruri bir şərtdir. Çünki böyük məbləğdə dövlət vəsaiti yalnız müəyyən təcrübəyə, institusional yaddaşa və davamlı fəaliyyətə malik təşkilatlara etibar edilməlidir. Əks halda, bu, dövlət vəsaitinin risk altına atılması deməkdir.
Məqalədən sonra “Gilavar Foto Klubu” İctimai Birliyinin İdarə Heyətinin sədri Rəşad Mehdiyev tərəfindən redaksiyamıza göndərilən məktubda qeyd olundu ki, təşkilat əslində 2017-ci ildən fəaliyyət göstərir, sadəcə hüquqi qeydiyyat 2022-ci ildə baş tutub. Bu arqument ilk baxışdan müəyyən məntiqə malik görünsə də, hüquqi baxımdan tamamilə əsassızdır. Çünki qaydalarda əsas götürülən meyar subyektiv iddialar və ya qeyri-rəsmi fəaliyyət deyil, məhz dövlət qeydiyyatıdır.
Ən ciddi problem isə selektiv yanaşmadır. Eyni vəziyyətdə olan digər QHT-lərə əvvəlki müsabiqələrdə açıq şəkildə bildirilib ki, onların hüquqi yaşı 1–2 il olduğu üçün nə böyük, nə də orta qrant müsabiqələrinə müraciət edə bilməzlər. Onların təqdim etdiyi 5-10 illik media materialları və fəaliyyət sübutları da nəzərə alınmayıb. Bu isə açıq-aşkar ikili standartların tətbiq olunduğunu göstərir.
Beləliklə, ortaya çox təhlükəli bir tendensiya çıxır: qaydalar mövcuddur, lakin onlar hamıya eyni şəkildə tətbiq edilmir. Bu isə hüquqi dövlət prinsiplərinə ziddir. Əgər qaydalar yalnız seçilmiş təşkilatlara uyğunlaşdırılırsa, o zaman bu sənədlərin hüquqi qüvvəsi sual altına düşür və onlar sadəcə formal alətə çevrilir.
Daha narahatedici məqam isə budur ki, bu cür hallar artıq istisna deyil, sistemli xarakter daşıyır. Məsələn, əvvəlki müsabiqələrdə fəaliyyətə yeni başlamış təşkilatlara qısa müddət ərzində on minlərlə manat vəsait ayrılması faktları da mövcuddur. Bu isə onu göstərir ki, qərarların qəbulunda obyektiv meyarlardan çox subyektiv və qeyri-şəffaf amillər rol oynayır.
Qeyd etdiyimiz kimi, ötən illərdəki qrant müsabiqələrində buna bənzər kifayət qədər fakt var və onların bir neçəsini yazılarımızda göstərmişik. Ehtiyac olarsa, bir daha da xatırlada bilərik.
Məsələn: Qalib təşkilatların sədrlərindən biri hətta “facebook” hesabında paylaşım etməklə yanaşı, mediada açıqlama verərək 2023-cü ilin noyabr ayında fəaliyyətə başladıqlarını göstərir. Üzərindən 1 il keçdikdən sonra ona “orta qrant” müsabiqəsində 17 min manat verirlər. Bu açıq qanun pozuntusu deyil, bəs nədir?
Bütün bunlar QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyi daxilində institusional problemlərin mövcudluğundan xəbər verir. Lakin məsələ təkcə bir qurumla məhdudlaşmır. Əsas problem nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi, ictimai hesabatlılığın olmaması və qəbul edilən qərarların müstəqil auditdən kənarda qalmasıdır. Bu isə özbaşınalıq üçün münbit şərait yaradır.
Əgər bu tendensiya davam edərsə, nəticədə QHT sektorunda sağlam rəqabət mühiti tamamilə sıradan çıxacaq, real fəaliyyət göstərən təşkilatlar kənarda qalacaq, resurslar isə daha çox “uyğun” hesab edilən subyektlər arasında bölüşdürüləcək.
Hazırda QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyində tək-tək texniki pozuntular yox, sistemli idarəetmə böhranı var. Qaydaların selektiv tətbiqi, tənqidə qarşı təzyiq mexanizmləri və şəffaflığın olmaması göstərir ki, bu sahədə ciddi institusional islahatlara ehtiyac var. Əks halda, bu proseslər nəinki düzəlməyəcək, əksinə daha da dərinləşəcək.
Sonda bir daha xatırladaq ki, QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmalarımız davam edir. Qarşıdakı günlərdə bu mövzuda yeni yazıları oxuya biləcəksiniz. (Yenixeberorg.com)
