Keçən həftə İranda müharibə səbəbindən neft qiymətləri dörd illik maksimuma yüksəlib. Lakin fermerlər daha çox gübrə qiymətlərini diqqətlə izləyirlər – bu qiymətlər təxminən 50 faiz artıb.
“The Times” xəbər verir ki, gübrələrin bahalaşması təkcə fermerlər üçün deyil, daha geniş miqyasda problem yaradacaq.
Fermerlərin bildirdiyinə görə, ərzaq sənayesində xərclərin inflyasiya təsiri növbəti bir il–bir il yarım ərzində də hiss olunacaq.
Qlobal gübrə böhranı İrana qarşı müharibə və bunun nəticəsində Hörmüz boğazında yaranan blokada ilə bağlıdır. “Müharibə neftə fokuslanmış diqqət fonunda səssiz bir saatlı bomba yaradır. Bu, ən yaxşı halda ərzaq qiymətlərinin artmasına, ən pis halda isə aclıq və sosial iğtişaşlara səbəb ola bilər”, deyə məqalə müəllifləri yazır.
Gübrələrin əhəmiyyəti
Müəlliflər izah edirlər ki, dünya ərzaq istehsalının təxminən yarısı sintetik azot gübrələrindən asılıdır. Bu gübrələr havadakı azotun təbii qazdan alınan hidrogenlə birləşdirilməsi nəticəsində ammonyakın əldə olunması ilə istehsal edilir. Daha sonra ammonyak azot turşusu və ya karbon qazı ilə birləşdirilərək ammonium nitrat və ya karbamidə çevrilir.
Dünya üzrə karbamid ticarətinin 34 faizi Hörmüz boğazından keçir. Onun istehsalı Bəhreyn, İran, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində həyata keçirilir. Bundan başqa, ammonyakın təxminən dörddə biri və mayeləşdirilmiş təbii qazın 20 faizi də həmin marşrutla daşınır. Bu qaz isə dünyanın digər regionlarında gübrə istehsalının əsas xammalıdır.
Beynəlxalq Ticarət Palatasının (ICC) baş katibi Con Danton bildirib ki, dünya əsas diqqəti neft və qaza yönəltsə də, əslində ən böyük risk gübrələrlə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, gübrələr ən böyük humanitar fəlakətlərin səbəbinə çevrilə bilər.
Qida böhranı riski
ICC əvvəllər Qara dəniz taxıl təşəbbüsündə də iştirak edib və Ukraynadan taxıl ixracının təmin edilməsinə töhfə verib. Hazırda təşkilat BMT ilə birlikdə gübrə tədarükü üçün təhlükəsiz dəhliz yaradılması üzərində işləyir.
Danton xəbərdarlıq edib ki, blokadanın nəticələri təxminən üç ay ərzində hiss olunacaq. Onun sözlərinə görə, artıq qlobal səviyyədə hər həftə təxminən 20 milyard porsiya ərzaq itkisi riski mövcuddur.
Qiymət fərqləri və fermerlərə təsir
Gübrələrin daşınması üçün Hörmüz boğazında dəhliz yaradılması, əvvəlki illərdə Qara dəniz taxıl razılaşmasından daha çətin ola bilər. Çünki hazırkı geosiyasi vəziyyət daha parçalanmışdır.
Əsas fərqlərdən biri də budur ki, dörd il əvvəl həm taxıl, həm də gübrə qiymətləri eyni vaxtda artmışdı və bu, fermerlər üçün müəyyən balans yaradırdı. İndi isə gübrə qiymətləri kəskin artıb, lakin taxıl qiymətləri o qədər də yüksəlməyib. Bu da fermerlərin gəlirlərini azaldır.
Xüsusilə Afrikada fermerlər gübrə almaqda ciddi çətinliklərlə üzləşirlər. İnkişaf etmiş ölkələrdə belə, artan xərclər gəlirliliyi azaldır.
Mütəxəssislərin fikrincə, hazırkı vəziyyət 2027-ci il məhsul mövsümünə ciddi təsir göstərəcək. Fermerlər daha az gübrə tələb edən və qısa vegetasiya dövrünə malik bitkilərə üstünlük verə bilərlər ki, bu da məhsuldarlığın azalmasına səbəb olacaq.
Avropada vəziyyət
Avropada gübrə istehsalı ucuz təbii qazdan asılıdır. Qaz qiymətlərinin yüksək olması səbəbindən bir çox kimya və gübrə istehsalı iqtisadi cəhətdən səmərəli deyil.
Heyvandarlığa təsir
Gübrə bahalaşması heyvandarlıq sektoruna da təsir edir. Fermerlər yem istehsalı üçün istifadə olunan silosun artırılması məqsədilə əvvəlcədən gübrə alırlar. Lakin qiymətlərin gündəlik dəyişməsi və çatdırılma problemləri səbəbindən məhsuldarlıq azalır.
Qida böhranı ilə bağlı əlavə məlumat
BMT-nin məlumatına görə, dünyada ərzaq təhlükəsizliyi pisləşir. Xüsusilə idxaldan asılı olan Afrika ölkələri, Əfqanıstan və Yəmən kimi regionlar daha çox risk altındadır.
Bundan başqa, yanacaq və gübrə qiymətlərinin artması fermerlərin əkin sahələrini azaltmasına səbəb olub ki, bu da gələcək məhsulların qiymətinə təsir edəcək.
Ekspertlər bildirirlər ki, Ukraynada ammonium nitrat idxalına məhdudiyyətlər də mövcuddur və bu, kiçik fermerlərin gəlirliliyini azaldır. Bütün bu amillər birgə ərzaq qiymətlərinin artmasına gətirib çıxara bilər./Qaynarinfo
