2020-ci ilin noyabrında Vətən müharibəsinin aktiv fazasının bitməsi Azərbaycanı bir çox cəhətdən hərbi qarşıdurmadan da çətin olan vəzifə ilə üz-üzə qoydu. Ordu öz vəzifəsini yerinə yetirdi, əzəli Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi azad edildi, lakin bu nəticənin siyasi təsdiqi başqa fəaliyyət məntiqi tələb edirdi. Ermənistan baş verənlərin hüquqi tanınmasından imtina edirdi, erməni cəmiyyətində isə xaricdən fəal şəkildə qidalandırılan revanş tələbi qalırdı. Fransa, bir sıra digər dövlətlər və nüfuzlu diaspor dairələri elə bir mühit yaradırdılar ki, İrəvan münaqişənin nəticələrini yenidən nəzərdən keçirmək cəhdlərində beynəlxalq dəstəyə ümid edə bilərdi.
Bu barədə “Caliber.Az” “YouTube” kanalının yeni buraxılışında deyilir.
Bakı başa düşürdü ki, rəqib və dünya güc mərkəzləri tərəfindən tanınmadan, sadəcə, qələbə bəyanatı münaqişənin yekun həllini asılı vəziyyətdə saxlayır. Ermənistan bu vəziyyətdən xarici resursların səfərbər edilməsi və “miatsum” (birləşmə – red.) ideyalarına qayıtmaq ümidlərinin qorunması üçün istifadə edə bilərdi.
Azərbaycan rəhbərliyi diplomatik prosesin dəqiq güc tədbirləri ilə ardıcıl birləşdirilməsi strategiyasını seçdi. Bu tədbirlər xaotik epizodlar deyildi, hər bir əməliyyatın konkret məqsədi var idi və İrəvana təzyiqin ümumi məntiqinə uyğunlaşdırılmışdı. Bakı maraqlarını qorumaq üçün bütün mövcud vasitələrdən istifadə etməyə hazır olduğunu və danışıqların özünün ədalətli tələblərini güc yolu ilə təmin etməkdən imtina etmək mənasına gəlmədiyini nümayiş etdirirdi.
Artıq 2020-ci ilin dekabrında Xocavənd rayonunun Köhnə Tağlar və Çaylaqqala kəndləri rayonunda hadisə baş verdi. O zaman bölmələrimiz tərəfindən erməni diversant qrupunun zərərsizləşdirilməsi üçün xüsusi əməliyyat həyata keçirildi. Ermənistan tərəfi bu kəndlərdə möhkəmlənməyə çalışdı və o zaman rus sülhməramlı kontingentinin komandanının müavini general Andrey Volkova güvənirdi. İş o yerə gəlib çatdı ki, hər şey ermənilərin planı üzrə getməyəndə general Volkov şəxsən ZTR ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əməliyyat zonasına gəldi və onu dayandırmağa çalışdı. Lakin bizim hərbçilər ona yerini göstərdilər – Volkov mühasirəyə alındı və bir daha başqalarının işinə burun soxmamaq xəbərdarlığı ilə təxliyə edildi. Bu gün artıq bu barədə açıq danışmaq olar: bu hərəkətlər diqqətlə hesablanmışdı. Bakı Rusiya sülhməramlılarının mövcudluğunun ərazi üzərində Azərbaycan suverenliyinin fundamental faktını dəyişmədiyini başa saldı. Sülhməramlı missiya beynəlxalq idarəetmə və ya protektorat forması kimi deyil, müvəqqəti müşahidə formatı kimi qəbul edilirdi.
2021-22-ci illər ərzində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində və Ermənistanla şərti sərhədi boyunca bir sıra əməliyyatlar həyata keçirildi. 2022-ci ilin martında Fərrux dağı və eyniadlı qəsəbə azad edildi. 3 avqust 2022-ci ildə Azərbaycan ordusu bölmələrinin həyata keçirdiyi “Qisas” cavab əməliyyatı nəticəsində Qırxqız, Sarıbaba yüksəklikləri və Kiçik Qafqazın Qarabağ silsiləsi boyunca bir sıra digər mühüm strateji yüksəkliklər nəzarət altına alındı. Bunun ardınca Buzdux dağı və ona bitişik yüksəkliklər də ordumuzun nəzarətinə keçdi. Ümumilikdə, Fərruxda, Qaragöl ətrafında, Cermuk (İstisu) rayonunda baş verən hadisələr İrəvana xatırladırdı ki, hərbi qarşıdurma istənilən an yenidən başlaya bilər. Bu hərəkətlər özlüyündə məqsəd deyildi, onlar Ermənistanı reallığı siyasi olaraq tanımağa məcbur etmək üçün daha geniş strategiyanın elementi kimi işləyirdi.
Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması mənasına gələcək ifadələrdən qaçmağa çalışırdı. Nikol Paşinyan o zaman kəsiyində olduqca çətin vəziyyətə düşmüşdü. O, köhnə elitaya qarşı etirazlar dalğasında hakimiyyətə gəlmiş, yeni siyasət vəd etmiş, lakin hərbi məğlubiyyətin nəticələri ilə üzləşmişdi. Qarabağın “itirilməsi”nin açıq şəkildə tanınması onun bütün siyasi konstruksiyasının dağılması demək olardı, amma qarşıdurmanın davam etdirilməsi yeni itkilərə səbəb olacaqdı. Paşinyan xarici yardıma ümid edərək və heç olmasa, hansısa güzəştlər əldə etməyə çalışaraq manevr etməyə çalışırdı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xarici vasitəçilərlə görüşlərdə sərt mövqe tutdu. O, açıq şəkildə bəyan etdi ki, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün kiməsə təsdiqə ehtiyac duymur və diplomatik proses nəticə verməsə, müstəqil şəkildə hərəkət etməyə hazırdır. Bu bəyanatlar diplomatik fənd deyildi, onlar yerində konkret hərəkətlərlə dəstəklənirdi. Bakı metodiki şəkildə İrəvanın imkanlar dəhlizini daraldır, elə vəziyyət yaradırdı ki, reallığı tanımaqdan qaçmaq cəhdi yeni xərclərə səbəb olurdu.
2022-ci ilin oktyabrında Praqada dönüş nöqtəsi olan hadisə baş verdi. Paşinyan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdı. Bu tanıma ona çox çətin başa gəldi, lakin alternativ, sadəcə, mövcud deyildi. Tanımadan imtina etməyin davam etdirilməsi qeyri-müəyyənlik vəziyyətinin saxlanması demək idi ki, bu da Azərbaycanın dəqiq əməliyyatları davam etdirməsinə imkan verəcək, Ermənistan isə vəziyyəti dəyişdirmək perspektivi olmadan itkilər verəcəkdi. Praqa bəyanatı hərbi nəticələri möhkəmləndirdi və erməni tərəfini əvvəlki tezislərə və konstruksiyalara müraciət etmək imkanından məhrum etdi.
Bu tanıma bütün regional konfiqurasiya üçün ciddi nəticələrə malik idi. Özünü əsas vasitəçi və zəmanətçi kimi təqdim edən Rusiya siyasi dalana düşdü. Rusiya sülhməramlıları münaqişə tərəfləri arasında atəşkəsin müşahidəsi üçün yerləşdirilmişdilər, lakin bir tərəf ərazini digər tərəfin bir hissəsi kimi tanıyırsa, sülhməramlı mövcudluğunun öz məntiqi dağılırdı. Moskva ərazi bütövlüyünün tanınmasına açıq şəkildə etiraz edə bilmirdi, baxmayaraq ki, bunu gizli şəkildə etməyə çalışırdı.
Məhz bu şəraitdə Moskva Ruben Vardanyanın simasında alternativ ssenari başlatmağa çalışdı. Erməniəsilli bu bədnam rus biznesmeni Qarabağa gəldi və separatçı rejimin qalıqlarını birləşdirməyə, ona yeni siyasi konfiqurasiya verməyə çalışdı. Vardanyan elə bir vəziyyət yaratmalı idi ki, erməni əhalinin hansısa xüsusi hüquqları, muxtariyyəti və ya xüsusi statusu haqqında danışmaq mümkün olsun. Söhbət Azərbaycan suverenliyinin tanınmasını istisna edən paralel siyasi reallığı qorumaq cəhdindən gedirdi.
Bakının reaksiyası isə sərt və ardıcıl oldu. Ermənistanı Qarabağdakı “boz zona” ilə birləşdirən yeganə yerüstü arteriya olan Laçın yolunda aksiya başladı. Bu aksiya Qarabağ bölgəsində faydalı qazıntıların qanunsuz hasilatına qarşı ekoloji fəalların etirazı idi, lakin onun siyasi mənası aydın oxunurdu. Azərbaycan kommunikasiya üzərində tam nəzarəti və öz məqsədlərinə çatmaq üçün bu nəzarətdən istifadə etmək hazırlığını təsdiqləyirdi. 23 aprel 2023-cü ildə Laçın yolunda sərhəd-buraxılış məntəqəsi quruldu. Bu qərar yol üzərində Azərbaycan suverenliyini qəti şəkildə təsbit etdi və separatçı qurumun qalıqlarını tamamilə təcrid etdi. Ermənistan etiraz edə bilmirdi, çünki artıq bu ərazini Azərbaycanın ərazisi kimi tanımışdı, beynəlxalq ictimaiyyətin isə müdaxilə üçün hüquqi əsasları yox idi. “Laçın” SBM ərazinin yeni statusunun fiziki təcəssümünə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan 23 saatda separatçıların tam təslim olması ilə nəticələnən antiterror əməliyyatı keçirdi. Otuz ildən çox mövcud olmuş kukla rejim mövcudluğuna son qoydu.
2024-cü ilin mayında Qazax rayonunun azad edilmiş Bağanis Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrımlı və Qızılhacılı kəndləri üzərində Azərbaycan bayrağı qaldırıldı. Bu, təkcə praktiki baxımdan deyil, həm də simvolik olaraq vacib idi. Bakı göstərirdi ki, əraziyə nəzarətin bərpası prosesi bütün istiqamətlərdə gedir və bütün sahələri əhatə edir.
Paralel olaraq, ləğv edilmiş separatçı rejimin həbs olunmuş başçılarına qarşı istintaq gedirdi, onlara qarşı terrorizm, terrorizmin maliyyələşdirilməsi və s. ittihamlar irəli sürülmüşdü. Onların həbsi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində hər hansı alternativ “hakimiyyət” haqqında danışmaq imkanını tamamilə aradan qaldırdı.
Bu fonda Rusiya sülhməramlıları elə bir vəziyyətə düşdülər ki, onların Azərbaycanda mövcudluğu hər hansı funksional mənasını itirdi. Münaqişə tərəfləri artıq mövcud deyildi, ərazi Azərbaycanın tam nəzarəti altında idi. 2024-cü ilin aprelində Moskva kontingentin vaxtından əvvəl çıxarılmasına razılaşmağa məcbur oldu ki, bu da praktiki müstəvidə Azərbaycan suverenliyinin bərpasının yekun aktı oldu.
2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtondakı görüş isə münaqişənin siyasi başaçatma nöqtəsi oldu. Bu məqamda əvvəlki müharibədən sonrakı konstruksiya ardıcıl şəkildə sökülmüşdü. Hərbi nəticələr hüquqi təsdiqlənməsini tapmış, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü tanınmış, separatçı rejim ləğv edilmiş, paralel reallığı qorumaq üçün hər cür cəhd praktiki mənasını itirmişdi.
Prosesin məntiqindəki dəyişiklik əsas oldu. Münaqişə uzadılmış qeyri-müəyyənlik rejimində mövcudluğunu dayandırdı. Döyüş meydanındakı məğlubiyyətin danışıqların uzadılması və xarici aktorlara güvənmə ilə kompensasiya edildiyi model uğursuz oldu. Azərbaycan liderinin ardıcıl hərəkətləri tədricən manevr məkanını elə vəziyyətə qədər daraltdı ki, yaranmış reallığı tanımağın alternativi, sadəcə, qalmadı. Rusiya sülhməramlılarının vaxtından əvvəl çıxarılması bu daralmanın nəticəsi oldu. Onların mövcudluğu tərəflər arasında münaqişə fərziyyəsinə əsaslanırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınmasından sonra bu fərziyyə yox oldu. Suverenlik ərazi, kommunikasiyalar və hüquqi sahə üzərində nəzarət vasitəsilə bərpa edildi. Hər hansı xarici formatlar məzmununu itirdi.
Beləliklə, müharibənin nəticələri güc və diplomatik alətlərin bir istiqamətdə işlədiyi düşünülmüş strategiya sayəsində məntiqi sonluğa çatdırıldı. Bununla da münaqişə qəti şəkildə bağlandı. Bu, Azərbaycanın tam və qeyd-şərtsiz qələbəsi idi. Əslində, İkinci Dünya müharibəsindən sonra öz növündə yeganə, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası və dünya ictimaiyyəti tərəfindən tanınması ilə.
