“Ermənistanın xarici işlər naziri ilə ABŞ dövlət katibinin qəbul etdiyi TRIPP-in icra proqramı hüquqi baxımdan öhdəlik yaradan sənəd deyil və daha çox siyasi mesaj xarakteri daşıyır”.
Bunu politoloq Fərhad Məmmədov Mirzoyan-Rubio görüşünün nəticələrini şərh edərkən bildirib.
Ekspert xatırladır ki, sənədin preambulasında açıq şəkildə qeyd olunur: bu çərçivə proqramı nə ABŞ, nə də Ermənistan üçün hüquqi öhdəlik nəzərdə tutmur. Bu isə Zəngəzur dəhlizindən gediş-gəlişi təmin edəcək TRIPP layihəsinin konkret icra mexanizmlərindən çox, onun mümkün konturları və danışıqların istiqaməti barədə mesaj verdiyini göstərir.
Fərhad Məmmədov bildirir ki, sənəddə artıq razılaşdırılmış məqamlarla yanaşı, ciddi suallar doğuran müddəalar da yer alır. Əsas sual isə dəyişməz qalır: Ermənistanın suverenliyinin tanınması şərti ilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz tranzit hansı formada təmin olunacaq?
Maneəsiz tranzit və suverenlik dilemması
Politoloqun sözlərinə görə, sənədin ilk bölməsində TRIPP proqramının Ermənistan ərazisində “suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyaya hörmət əsasında maneəsiz multimodal tranzit” təmin etməyi hədəflədiyi qeyd olunur. Lakin bu iki anlayışın – maneəsizlik və tam suveren nəzarətin necə uzlaşdırılacağı açıq qalmış əsas məsələdir.
“Uğura sadiqlik” bölməsində Azərbaycanla Naxçıvan arasında hər iki istiqamətdə şəxslər, nəqliyyat vasitələri və yüklər üçün fərqləndirilmiş prosedurların yaradılmasının nəzərdə tutulduğu vurğulanır. Bununla belə, bu prosedurların tam şəkildə Ermənistan qanunvericiliyi, normativ aktları və beynəlxalq sazişlər əsasında həyata keçiriləcəyi açıq şəkildə qeyd edilir.
Fərhad Məmmədov diqqətə çatdırır ki, sənəddə Ermənistanın layihə ərazisi üzərində suverenliyinə dəfələrlə istinad olunur. Buraya məhkəmə yurisdiksiyası, hüquq-mühafizə funksiyaları, sərhədçilərin və gömrük əməkdaşlarının fiziki iştirakı, gömrük və sərhəd nəzarətinin tam şəkildə Ermənistan dövlət qurumları tərəfindən icrası daxildir.
Ekspertin sözlərinə görə, sənəd “TRIPP Development Company” adlı amerikan-erməni birgə şirkətinin yaradılmasını nəzərdə tutur. İlk 49 il ərzində şirkətin səhmlərinin 74 faizi ABŞ-a, 26 faizi Ermənistana məxsus olacaq. Sonrakı 50 ildə Ermənistanın payı 49 faizə qalxsa da, nəzarət paketi ABŞ-də qalacaq və şirkət amerikalı-erməni statusunu saxlayacaq.
Şirkət layihənin tikintisi və idarə olunmasına cavabdeh olacaq. Maraqlı məqamlardan biri isə odur ki, təhlükəsizlik sisteminin təmin edilməsi Ermənistan qanunvericiliyinə uyğun şəkildə həyata keçiriləcək.
“Front-ofis” və “back-ofis” modeli
Fərhad Məmmədov hesab edir ki, sənədin maneəsiz tranzit baxımından ən vacib hissəsi “front-ofis” və “back-ofis” mexanizmidir. “Front-ofis”də “TRIPP Development Company” fəaliyyət göstərəcək, “back-ofis”də isə Ermənistanın dövlət strukturları işləyəcək. Proses maksimum rəqəmsallaşdırılacaq, məlumat mübadiləsi elektron sistemlər vasitəsilə aparılacaq.
Lakin “back-ofis”in səlahiyyətləri ciddi suallar yaradır. Sənədə əsasən, Ermənistanın gömrük və sərhəd xidmətləri aşağıdakı bütün suveren funksiyaları icra edəcək:
-yekun gömrük qərarları və icazələr
-təhlükəsizlik yoxlaması və nəzarət
-immiqrasiya nəzarəti
-hüquq-mühafizə tədbirləri
-icazə və autorizasiyalar
-yoxlama və baxış prosedurları.
Eyni zamanda sənəddə açıq şəkildə qeyd olunur ki, “front-ofis” operatorları yalnız təminedici funksiyanı yerinə yetirir, qərar qəbul etmir və suveren funksiyaların autsorsinqi istisna olunur.
Əsas sual hələ cavabsızdır
Politoloq Fərhad Məmmədovun qənaətinə görə, sənəd ümumi mənzərədə belə bir təsəvvür yaradır ki, Ermənistan öz suveren qərarı ilə Azərbaycan üçün ərazisindən maneəsiz tranzitə razılıq verir, bu prosesə isə amerikan-erməni şirkəti nəzarət mexanizmi kimi cəlb olunur.
Bununla belə, ekspert vurğulayır ki, maneəsiz tranzitin konkret mexanizmləri hələ tam detallandırılmayıb. Ən vacib sual isə bundan sonra yaranır: Azərbaycan bu sənədə necə reaksiya verəcək və Bakı bu məsələ ilə bağlı danışıqları hansı tərəflə – Ermənistan dövləti, yoxsa TRIPP şirkəti ilə aparacaq?
“Bu sualların cavabını yaxın gələcəkdə görəcəyik”, – deyə politoloq qeyd edir./azpolitika.info
