Universiteti bitirir, diplomunu alır, iş elanlarına müraciət edir. Ancaq aylar keçir, bəzən illər ötür, gənc mütəxəssis öz ixtisasına uyğun iş tapa bilmir. Bir tərəfdən işəgötürənlər ali təhsilli kadr axtarır, digər tərəfdən yeni məzunun təcrübəsinin olmadığını əsas gətirərək onu işə qəbul etmirlər.
Azərbaycanda diplomlu gənclərin işsizlik problemi təkcə fərdi bacarıq və ya iş axtarmaq məsələsi deyil. Burada ali təhsillə əmək bazarının tələbləri arasındakı uyğunsuzluq, təcrübə problemi, əməkhaqqı gözləntiləri və iş yerlərinin bölgüsü kimi bir neçə amil üst-üstə düşür.
Dövlət Statistika Komitəsinin son statistik göstəriciləri də bu problemin miqyasını ortaya qoyur.
Gənclər arasında işsizlik ümumi göstəricidən yüksəkdir
Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ildə dərc etdiyi “Azərbaycan gəncləri” statistik məcmuəsinə əsasən, 2025-ci ildə ölkədə ümumi işsizlik səviyyəsi 5,2 faiz olub. 15–29 yaşlı gənclər arasında isə bu göstərici 8,4 faiz təşkil edib. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2024-cü ildə gənclər arasında işsizlik səviyyəsi 9,1 faiz idi. Yəni müəyyən azalma var. Ancaq gənclərin işsizlik göstəricisi ölkə üzrə orta səviyyədən yenə də yüksəkdir.
Yaş qrupları üzrə vəziyyət daha maraqlıdır. 2025-ci ildə 15–19 yaşlılar arasında işsizlik 10,9 faiz, 20–24 yaşlılarda 12,9 faiz, 25–29 yaşlılarda isə 4,6 faiz olub. Bu rəqəmlər göstərir ki, əmək bazarına yeni daxil olan gənclər, xüsusilə 20–24 yaş qrupu iş tapmaqda daha çox çətinlik çəkir. 2025-ci ilin sonunda ölkədə işsiz əhalinin ümumi sayı 279,1 min nəfər olub. Onlardan 99 mini 15–29 yaşlı gənclərdir. Başqa sözlə, rəsmi statistikada qeydə alınan işsizlərin təxminən 35,5 faizi bu yaş qrupunun payına düşür.
Diplomlu gənclərin sayı nə qədərdir?
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Dövlət Məşğulluq Agentliyinin “Məzunların məşğulluq reytinqi” platformasında yer alan məlumatlar ali təhsilli gənclərin əmək bazarına daxil olması ilə bağlı ayrıca mənzərə yaradır.
Nazirliyin 2025-ci ilin mayında açıqladığı məlumata görə, 2018–2022-ci illərdə 31 ali təhsil müəssisəsini bitirmiş 103,4 min bakalavr məzunu barədə məlumat platformaya daxil edilib. 2022-ci ildə universiteti bitirənlərin 62,3 faizi məzun olduqdan sonrakı iki il ərzində əmək müqaviləsi ilə işə başlayıb. 2018-ci ildə məzun olanlar üzrə bu göstərici 55,2 faiz idi. Deməli, məzunların işə düzəlmə göstəricisi yüksəlib. Bununla belə, 62,3 faiz o deməkdir ki, həmin məzunların təxminən 37,7 faizi göstərilən ikiillik müddətdə platformanın qeydə aldığı əmək müqaviləsi ilə işə başlamayıb.
Burada bir vacib məqam var: bu rəqəmi birbaşa işsiz məzunların faizi kimi qəbul etmək olmaz. Çünki magistraturada təhsilini davam etdirənlər, qeyri-formal çalışanlar və digər kateqoriyalar bu göstəricidə tam əks olunmaya bilər.
İşəgötürən təcrübə istəyir, məzunlar təcrübəni haradan əldə etsin?
Problemin əsas səbəblərindən biri iş elanlarında qoyulan tələblərdir.
Əmək Bazarı və Sosial Müdafiə Məsələləri üzrə Milli Observatoriyanın 2025-ci ilin aprelində açıqladığı təhlildə son iki ili əhatə edən 25 678 vakansiya araşdırılıb. Məlum olub ki, elanların 76,2 faizində iş təcrübəsi tələb edilir. Əksər hallarda minimum təcrübə müddəti 1–2 il göstərilir. Vakansiyaların 67,2 faizində isə ali təhsil şərti qoyulub. Bu, yeni məzun üçün ciddi maneədir. Universiteti yenicə bitirmiş şəxsin ikiillik iş təcrübəsi olmaya bilər. İşəgötürən isə təcrübəsiz namizədə üstünlük vermək istəmir. Nəticədə gənc əmək bazarına daxil olmaq üçün ilk fürsəti tapmaqda çətinlik çəkir.
Universitetdə öyrədilənlə işəgötürənin istədiyi eyni deyil
Digər mühüm problem ixtisas və bacarıq uyğunsuzluğudur.
Universitet diplomu müəyyən nəzəri biliklərin əldə olunduğunu göstərir. Ancaq işəgötürən üçün namizədin konkret proqramlarla işləməsi, xarici dil bilməsi, peşəkar ünsiyyət qurması, komanda ilə işləməsi və real iş tapşırıqlarını yerinə yetirməsi də vacibdir. 2025-ci ildə vakansiyaların təhlili zamanı ən çox tələb olunan peşələr arasında satış təmsilçiləri, mühasiblər, kredit mütəxəssisləri, işə qəbul üzrə mütəxəssislər və satış planlaşdırılması üzrə mütəxəssislər yer alıb.
2025-ci ilin daha geniş əmək bazarı təhlilində isə ən çox vakansiya topdan və pərakəndə ticarət, maliyyə və sığorta, emal sənayesi, turizm və ictimai iaşə, tikinti sahələrində qeydə alınıb. Ən çox axtarılan mütəxəssislər arasında satış təmsilçiləri, mühasiblər və satınalma-təchizat üzrə mütəxəssislər olub. Bu mənzərə göstərir ki, universiteti bitirmək öz-özlüyündə əmək bazarında tələb olunan peşəyə sahib olmaq demək deyil. Bəzi ixtisaslar üzrə məzun sayı ilə işəgötürənlərin ehtiyacı üst-üstə düşməyə bilər. Digər sahələrdə isə iş yerləri olsa da, namizədlərin praktiki bacarıqları kifayət etmir.
Maaş məsələsi də gənclərin seçimlərinə təsir edir
İş tapmaqla yanaşı, uyğun əməkhaqqı ilə iş tapmaq da problemdir. Milli Observatoriyanın 2025-ci il üzrə təhlilinə əsasən, vakansiyaların yalnız 26,3 faizində əməkhaqqı açıq göstərilib. Maaş qeyd olunan elanlarda orta əməkhaqqı 965 manat, median əməkhaqqı isə 800 manat olub. Ən çox təklif edilən əməkhaqqı intervalı 601–1000 manat təşkil edib.
Bu vəziyyətdə ali təhsil almış, bir neçə il təhsil xərci və vaxt sərf etmiş gəncin təklif olunan maaşı qənaətbəxş hesab etməməsi mümkündür. Xüsusilə Bakı kimi yaşayış xərclərinin yüksək olduğu şəhərlərdə gənclər üçün əməkhaqqı ilə gündəlik xərclər arasındakı fərq iş seçiminə təsir edir. Digər tərəfdən, təcrübəsiz məzunların yüksək maaş gözləntisi də işə qəbul prosesini çətinləşdirə bilər. Deməli, problem yalnız iş yerlərinin sayında deyil, təklif olunan şərtlərlə gənclərin gözləntiləri arasındakı fərqdə də axtarılmalıdır.
Rəsmi işsizlik statistikası problemin hamısını göstərirmi?
Burada mühüm fərq var: Dövlət Statistika Komitəsinin işsizlik göstəricisi beynəlxalq metodologiya əsasında aparılan seçmə müayinəyə əsaslanır. Dövlət Məşğulluq Agentliyində işsiz kimi qeydiyyata alınan şəxslərin sayı isə ayrıca göstəricidir. Məsələn, 2025-ci ilin sonunda Dövlət Məşğulluq Agentliyində işsiz statusu almış 15–29 yaşlı gənclərin sayı 60 262 nəfər olub. Bu rəqəm həmin yaş qrupunda işsiz olan bütün şəxslərin sayı demək deyil. Çünki hər işsiz şəxs məşğulluq orqanında qeydiyyata düşmür. Digər tərəfdən, diplomlu gəncin işsiz sayılmaması da onun mütləq öz ixtisası üzrə çalışması demək deyil. O, başqa sahədə işləyə, ixtisasına uyğun olmayan vəzifədə çalışa və ya qeyri-formal məşğulluqda ola bilər.
Çıxış yolu nədir?
Mövcud rəqəmlər göstərir ki, diplomlu gənclərin iş tapa bilməməsi bir səbəblə izah edilə bilməz. Universitetlərin əmək bazarının ehtiyaclarına uyğun kadr hazırlaması, tələbələrin təhsil müddətində real iş təcrübəsi qazanması və işəgötürənlərin yeni məzunlara daha çox imkan yaratması vacibdir. Universitetlərdə istehsalat təcrübəsi formal sənəd və qısa müddətli təcrübə proqramı səviyyəsində qalmamalıdır. İşəgötürənlərlə əməkdaşlıq, ödənişli təcrübə proqramları, karyera mərkəzlərinin real fəaliyyəti və tələbələrin praktik bacarıqlarının artırılması ön plana çıxmalıdır. Eyni zamanda, gənclərin hansı ixtisası seçməsi ilə bağlı qərarlar əmək bazarının real tələbatına əsaslanmalıdır. Çünki diplom almaq təhsilin sonu olsa da, peşəkar karyeranın başlanğıcıdır.
Əsas sual isə dəyişmir: Azərbaycan universitetləri gənclərə yalnız diplom verir, yoxsa onları real əmək bazarına da hazırlayır?/azpost.az
