İranda baş verənlər inqilabdırmı? Düşünürəm ki, deyil. Nəzəriyyə və proqramı olmayan bu cür etiraz forması kütləvi sosial iğtişaş sayıla bilər. Xarici müdaxilə riski böyükdür, bu gerçəkləşərsə rejimin dəyişməsi mümkündür.
Müasir dünya konjonkturasında İranın parçalanması bölgə ilə ən çox bağlantısı olan ABŞ və Böyük Britaniyanın işinə gəlməz. İsrail isə bunu heç istəməz. Necə ki, İraq, Suriya, Əfqanıstan kimi dövlətlər onlarla bölgə avtoritetlərinin əlində qaldılar, hələ də bu elementlər təsir gücünü saxlasalar da, bu ölkələrin hansınınsa parçalanmasına imkan verilmədi. İrana da indidən bu ssenari üzrə baxa bilərsiniz. Bazar mərkəzli burjuaziyanın siyasiləşməsi üçün vaxt lazımdır.
Dinçiliyin inanc formulu ziyalı gildiyasının dialoq çağırışlarını yenə də rahatlıqla basdıracaq. İç savaş çıxması ehtimalı böyükdür. Bütün hallarda bu ölkənin demokratikləşməsi illüziyadan başqa bir şey deyil. Çünki burada əsas sinif dünən də, bu gün də, sabah da ruhani elitası olacaq. Siyasi hakimiyyətdə olmasalar da, əksəri savadsız toplum üzərində molla, seyid, cindarların mənəvi hakimiyyəti hər zaman təsir gücünü qoruyub saxlayacaq. Yəni burada hər zaman Şeyx Nəsrullah çoxluqda, Kefli İsgəndər təklikdə olacaqdır. İran psixologiyasını anlamaq üçün Məhəmməd Əsədin “Məkkəyə gedən yol” əsərini oxumağı tövsiyə edərdim. Bizdəki səfəviçi zehniyyətinin daşıyıcıları ilə İrandakı xomeyniçi-xamneyiçi zehniyyət daşıyıcılarının düşüncələri arasında düz mütənasiblik var. Prosesi Stalinin bizə sırıdığı Güney Azərbaycan mifologiyasından aralanıb təhlil etməsək, oradakı soydaşlarımızı bir daha mənasız hədəflərə yönəldə bilərik.
İranda indiki prezidentin öncüllüyü ilə dini, siyasi, milli və sosial siyasətdə islahatlar aparılması mümkün görünmür. Çünki hər hansı bir islahat molla hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması və hüquqa bağlanması deməkdir ki, buna əlində böyük maddi və insan resursu olan təbəqənin imkan tanıması inandırıcı deyil. Demək ki, rejim dəyişikliyi elitanı bütövlükdə süpürüb ata bilər. O halda şəriət hüququna dayanmayan respublikadan daha çox, monarxiyanın bərpası mümkündür. Bu gün İrandakı hadisələri şərh edən bütün subyektlər kimi, mənim də İranın daxili ünsürləri, onların real təsir gücü barədə yetkin bilgim yoxdur, sadəcə Azərbaycan dövlətinin mənafeyini düşünən bir siyasətçi kimi öz baxışımızın necə ola biləcəyini müəyyənləşdirməyə çalışıram. Bizim üçün əsas gözlənti İranda dünyəvi dövlətin qurulmasıdır. Bunu İran burjuaziyası da qura bilər, şah monarxiyası da təmin edə bilər – bizim üçün elə də fərqi olmamalıdır. Öncəlik İranın dinçi-məzhəbçi faşizmdən qurtuluşudur. Bu, həm də bizim dövlətin alt qatlarında yerləşən İran ideoloji virusunun təmizlənməsi üçün imkan yaradacaq. Prinsip etibarilə hər hansı bir dünyəvi dövlətin bu cür xəstə ideologiyanın yayılmasına bu qədər vəsait xərcləməyə marağı olmamalıdır.
Son açıqlamalar göstərir ki, ABŞ İrandakı hadisələrdə rejimə qarşı tərəf rolunda olduğunu açıq bəyan edir və bu, hadisələrin dramatizminin artması üçün yetərincə önəmli əsasdır. Bəs sahəyə eniş olacaqmı? Bu cür sualın cavabını öncədən Güney Amerikada Maduronun bilmədiyi kimi, bizim bölgədə də kimsə bilməz.
Fazil Mustafa,
Millət vəkili
