Nağdsız ödənişlərin təşviqi məqsədilə POS-terminal istifadəsinin məcburi tətbiqi bazarda gözlənilməz nəticələr doğurub. Son dövrlər bəzi mağazalarda eyni məhsul üçün iki fərqli qiymət formalaşıb: nağd ödəniş üçün bir, kartla ödəniş üçün isə daha yüksək məbləğ. Artıq alıcılar tez-tez “kartla baha, nağd ucuz” dilemması ilə üz-üzə qalırlar. Məsələn, üzərində 100 manat yazılan məhsul nağd alındıqda həmin qiymətə satılır, lakin POS-terminal vasitəsilə ödəniş zamanı müştəridən 105 manat tələb olunur. Sahibkarlar kartla ödəyən müştərilərə endirim tətbiq etmir, bəzi hallarda isə açıq şəkildə əlavə haqq qoyurlar. Bu praktika isə faktiki olaraq vətəndaşları nağdsız ödənişdən çəkindirir, nağd dövriyyəni isə stimullaşdırır. Halbuki dövlət siyasətinin əsas məqsədi kölgə iqtisadiyyatını azaltmaq və ödənişlərin şəffaflığını artırmaqdır. Mövcud vəziyyət isə bu hədəflə ziddiyyət təşkil edir və yeni suallar yaradır: qiymət fərqləri nə dərəcədə qanunidir və bu tendensiya istehlakçıların hüquqlarına necə təsir göstərir?
Mövzu ilə bağlı “Kaspi” qəzetinin məqaləsini təqdim edirik:
“Qanunla qadağandır”
Vergi sahəsi üzrə ekspert Mahmud Abasquliyevin sözlərinə görə, nağdsız ödənişlərin təşviqi məqsədilə yeni qaydalar qəbul olunub: “2026-cı il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklərə əsasən, nağdsız ödənişlə işləyən vergi ödəyiciləri üçün ümumi dövriyyənin hesablanmasında güzəştlər tətbiq edilir. ƏDV üzrə qeydiyyat üçün dövriyyə həddi mövcuddur və sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri, eləcə də gəlir vergisi ödəyiciləri 12 ay ərzində ardıcıl dövriyyələri 200 min manatı aşdıqda ƏDV ödəyicisi olurlar. Bu həddin daha tez aşılmaması və nağdsız dövriyyəyə üstünlük verilməsi məqsədilə POS-terminal üzrə aparılan əməliyyatlarda dövriyyəyə 0,5 əmsal tətbiq edilir. Məsələn, sahibkar POS-terminal vasitəsilə 270 min manatlıq satış həyata keçiribsə, dövriyyə hesablanarkən bunun yalnız 135 min manatı nəzərə alınır və bu halda o, ƏDV ödəyicisi statusuna keçmir. Bu güzəşt məhz nağdsız ödənişlərin təşviqi məqsədi daşıyır”.
Ekspert sahibkarların belə addım atmasının səbəblərindən də bəhs etdi: “Buna baxmayaraq, bəzi sahibkarlar qanundan yayınmağa çalışır və məhsulu nağd ödəniş zamanı ucuz, nağdsız ödəniş zamanı isə baha satırlar. Halbuki nağd və nağdsız ödənişlər arasında qiymət fərqinin tətbiqi qanunla qadağandır. Bu praktikanın əsas səbəblərindən biri kartla daxil olan vəsaitin bank hesabında qalması və sonradan nağdlaşdırılarkən banklar tərəfindən müəyyən komissiyaların tutulmasıdır. Sahibkarlar bu xərcləri kompensasiya etmək üçün qiymət fərqi tətbiq edirlər. Lakin bu, hər bir halda qanuna ziddir”.
“Sahibkar üçün ciddi risklər yaradır”
M.Abasquliyevin fikrincə, belə hallar sahibkarın özü üçün də ciddi risklər yaradır: “Səyyar vergi yoxlamaları zamanı eyni məhsulun fərqli qiymətlərlə satıldığı müəyyən edilərsə, Vergi Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə əsasən, bazar qiyməti tətbiq olunar və bütün satışlar yüksək qiymət üzrə hesablanaraq əlavə vergi tutulması mümkündür. Bu isə dövriyyənin aşılması və əlavə vergi yükünün yaranması ilə nəticələnir. Sahibkarlar bəzən bu addımların onların xeyrinə olduğunu düşünsələr də, gələcəkdə yarana biləcək riskləri nəzərə almırlar”.
“Nağdsız ödənişlər qanunvericiliyin tələbidir”
İqtisadçı Eyyub Kərimli də düşünür ki, nağdsız ödənişlər qanunvericiliyin tələbidir: “Sahibkarın ödənişi nağd və ya kartla qəbul etməsində məhdudiyyət olmasa da, bəzi hallarda nağd ödənişlərdən vergidən yayınmaq məqsədilə istifadə edilir. Nağd və nağdsız ödənişlər arasında qiymət fərqinin tətbiqi ciddi qayda pozuntusu hesab olunur və inzibati məsuliyyət yaradır. Müştərilər bu cür hallarla qarşılaşdıqda müvafiq qurumlara şikayət edə bilərlər”.
E.Kərimlinin sözlərinə görə, nağdsız ödənişlərin azalması iqtisadiyyatda vergidən yayınma hallarına yol açır: “Halbuki dövlət tərəfindən nağdsız ödənişlər üçün sahibkarlara güzəştlər tətbiq edilir. Bu səbəbdən sahibkarların əksinə, nağdsız ödənişlərdə daha çox maraqlı olmaları məqsədəuyğundur”.
“Qanunsuz ödəniş üsullarına razılaşmamalıdırlar”
Azad İstehlakçılar Birliyinin sədri Eyyub Hüseynovun fikrincə, hökumət nağdsız ödənişləri genişləndirməyi təşviq edir və bu istiqamətdə konkret qərarlar mövcuddur: “Amma bəzi biznes subyektləri bu siyasətə qarşı çıxaraq, istehlakçılardan nağd ödəniş tələb edirlər. Məqsəd vergidən yayınmaqdır”.
E.Hüseynov vətəndaşları belə hallarla qarşılaşdıqda müvafiq qurumlara məlumat verməyə çağırdı: “İstehlakçılara “nağd ucuz, kartla baha” kimi şərtlərin qoyulması tamamilə qanunsuzdur. Kartdan-karta köçürmələrlə ödənişlərin qəbulu da qanunvericiliyə uyğun hesab edilmir. Belə biznes qurumları istehlakçılar tərəfindən boykot edilməli, vətəndaşlar endirim və ucuzluq naminə qanunsuz ödəniş üsullarına razılaşmamalıdırlar”.
