İranda ali dini liderin ölümü ilə başlayan yeni mərhələ ölkə daxilində və xaricində ciddi siyasi müzakirələr doğurub. Əsas sual budur: Prezident Məsud Pezeşkianın səlahiyyətləri faktiki olaraq əlindən alınıb, yoxsa əksinə, mövcud böhran şəraitində onun mövqeyi daha da güclənib? Mövzu ətrafında iki ziddiyyətli yanaşma formalaşıb. Hər iki iddia siyasi kontekst, informasiya müharibəsi və daxili güc balansı prizmasından qiymətləndirilməlidir.
Xaricdə, xüsusilə Londonda fəaliyyət göstərən və açıq şəkildə Pəhləvi tərəfdarı mövqeyi ilə seçilən media platformalarında yayılan şərhlərə görə, Pezeşkian təhlükəsizlik səbəbləri bəhanə edilərək faktiki idarəetmədən uzaqlaşdırılıb. “Iran International” telekanalı ilə əlaqəli analitiklər bildirirlər ki, ölkədə real qərarvermə mexanizmi “Rəhbər Şura” adlanan strukturun əlində cəmləşib. Onların fikrincə, bu qurum formal olaraq kollektiv idarəetmə təsiri bağışlasa da, əslində SEPAH-ın maraqlarını qoruyan siyasi çətir rolunu oynayır. Bu versiyada Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi Əli Laricani və parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf əsas fiqurlar kimi təqdim edilir, hökumətin icra xəttinin isə birinci vitse-prezident Məhəmməd-Rza Arifin nəzarətində olduğu iddia olunur. Bu baxışa görə Pezeşkian formal prezident olaraq qalır, lakin real güc strukturlarından kənarda saxlanılır.
Lakin İran daxilindəki media resursları, eləcə də Güney Azərbaycan fəallarının yaydığı məlumatlar tam əks mənzərə təqdim edir. İran Konstitusiyasına əsasən, ali dini lider vəfat etdikdə ölkə keçid dövründə üç nəfərlik mexanizm tərəfindən idarə olunur: prezident, Ali Məhkəmənin sədri və Ekspertlər Şurasının təyin etdiyi müvəqqəti dini lider. Hazırkı vəziyyətdə Ekspertlər Şurası Əlirza Ərafini müvəqqəti dini rəhbər kimi təsdiqləyib və bu üçlük çərçivəsində prezident Pezeşkian icra hakimiyyətinin rəhbəri olaraq əsas fiqur kimi çıxış edir. Dövlət televiziyası vasitəsilə xalqa müraciətin məhz onun tərəfindən edilməsi də rəmzi deyil, siyasi baxımdan mühüm siqnal sayılır.
Məsələni yalnız formal hüquqi mexanizm çərçivəsində dəyərləndirmək kifayət deyil. Son hərbi hadisələr də güc balansının dəyişməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Fevralın 28-də həyata keçirilən hücumlar nəticəsində İranın yüksək rütbəli hərbi elitasının ciddi itkilər verməsi (48 yüksək rütbəli hərbçi) barədə yayılan məlumatlar göstərir ki, SEPAH daxilində koordinasiya və qərarvermə mərkəzləri zərbə alıb. Belə bir şəraitdə hərbi qanadın siyasi təşəbbüsü tam ələ alması çətin görünür. Əksinə, böhran anlarında legitim konstitusion fiqurun – yəni prezidentin – önə çıxarılması sistemin sabitliyi üçün daha məntiqli mexanizmdir.
Pezeşkianın şəxsiyyəti də müzakirənin mühüm elementidir. O, islahatçı imici ilə tanınır, korrupsiya ilə bağlı açıq çıxışlar edib və sistem daxilində qüsurları dilə gətirməkdən çəkinməyib. Eyni zamanda onun etnik Azərbaycan köklərinə vurğu edən çıxışları və bəzi milli-mədəni məsələlərə həssas yanaşması müəyyən paniranist və sərt xətt tərəfdarlarını narahat edib. Bu səbəbdən onun zəiflədilməsi barədə informasiya kampaniyalarının aparılması ehtimalı istisna deyil. Xüsusilə xaricdəki media platformalarının İran daxilindəki real güc balansını şişirdilmiş formada təqdim etməsi siyasi məqsədli ola bilər.
Konstitusion çərçivə isə açıqdır: ali dini liderin vəfatı prezidentin avtomatik olaraq səlahiyyətsizləşdirilməsi anlamına gəlmir. Əksinə, o, keçid mexanizminin əsas üzvü olaraq qalır. Bu baxımdan Pezeşkianın səlahiyyətlərinin tam məhdudlaşdırıldığı iddiası hüquqi əsasdan çox siyasi şərh təsiri bağışlayır. Digər tərəfdən, İranın siyasi sistemi mürəkkəb və çoxqütblüdür; real güc yalnız formal vəzifələrdən ibarət deyil. Dini institutlar, hərbi strukturlar və təhlükəsizlik şuraları paralel təsir mexanizmlərinə malikdir. Lakin mövcud vəziyyətdə prezidentin tamamilə kənara çəkilməsi barədə konkret sübut yoxdur.
Hazırkı mərhələ İran üçün ən həssas dövrlərdən biridir. Regionda artan gərginlik, hərbi təzyiq və daxili elita itkiləri fonunda sistemin legitimliyini qorumaq prioritetə çevrilib. Belə şəraitdə seçilmiş prezidentin zəiflədilməsi deyil, əksinə, konstitusion legitimlik simvolu kimi önə çıxarılması daha məntiqli görünür. Bu isə Pezeşkianın keçid dövründə real siyasi fiqur kimi rolunun artdığına dair arqumentləri gücləndirir.
Nəticə etibarilə, iki iddia arasındakı fərq təkcə faktların şərhində deyil, həm də siyasi mövqedədir. Xaricdəki müxalif media strukturları prosesi hakimiyyətin hərbi qanad tərəfindən tam ələ keçirilməsi kimi təqdim edir. İran daxilində və bəzi regional mənbələr isə əksinə, Pezeşkianın konstitusion əsaslarla keçid dövrünün əsas fiquruna çevrildiyini vurğulayır. Mövcud məlumatlar, konstitusion mexanizm və son hadisələrin məntiqi analizi göstərir ki, prezidentin tam kənarlaşdırılması iddiası hazırkı mərhələdə inandırıcı görünmür. Əksinə, böhran şəraitində onun siyasi çəkisi və qərarvermə imkanları artmış ola bilər.
Bununla belə, İran daxilində güc balansı dinamikdir və proseslərin inkişafı qısa müddətdə yeni reallıq yarada bilər. Hazırkı mərhələdə isə Pezeşkian zəifləyən yox, keçid dövrünün əsas siyasi aktoru kimi çıxış edən fiqur təsiri bağışlayır. Zaman isə bu balansın hansı istiqamətdə dəyişəcəyini göstərəcək./musavat.com
