Azərbaycanda buğda, un və çörəyin ƏDV-dən azad edilməsi ilə bağlı güzəştin 2027-ci il yanvarın 1-dən sonra uzadılmaması ərzaq bazarında qiymət artımı riskini gündəmə gətirir. Bu məsələyə yalnız vergi güzəştinin başa çatması kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Çünki Azərbaycan hələ də daxili buğda tələbatının əhəmiyyətli hissəsini idxal hesabına ödəyir. Belə şəraitdə idxal olunan buğdaya ƏDV tətbiqi xammalın maya dəyərini artıra, bu artım isə un və çörək istehsalı vasitəsilə digər un məmulatlarının qiymətlərinə də ötürülə bilər.
Ölkənin daxili buğda istehsalının mövcud tələbatı tam ödəməməsi vergi güzəştinin əhəmiyyətini daha da artırır. Əgər daxili tələbatın təxminən yarısı idxal hesabına təmin edilirsə, idxal buğdasının qiymətində yaranan dəyişikliklər ölkənin ərzaq bazarına birbaşa təsir göstərə bilər. ƏDV güzəşti uzadılmadığı halda idxal olunan buğdanın vergi yükünün artması idxalçılar, dəyirmanlar və çörək istehsalçıları üçün əlavə xərc yaradacaq. İstehsalçılar həmin xərci öz mənfəətləri hesabına qarşılaya bilmədikdə isə onun müəyyən hissəsi son məhsulun qiymətinə daxil ediləcək.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, ƏDV-nin tətbiqi avtomatik olaraq qiymətlərin vergi dərəcəsi qədər artacağı demək deyil. Vergi ödəyicilərinin ödədiyi ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi, idxalçıların və istehsalçıların vergi statusu, mövcud müqavilələr və bazardakı rəqabət qiymət artımının real miqyasına təsir göstərir. Buna görə də çörəyin neçə faiz bahalaşacağını əvvəlcədən konkret rəqəmlə müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Buğdanın qiymətində artım baş verərsə, təsir ilk növbədə un istehsalında hiss olunacaq. Unun bahalaşması isə çörəyin maya dəyərinə təsir etməklə yanaşı, makaron, əriştə, bulka, peçenye və digər un məmulatlarının istehsal xərclərini də yüksəldə bilər. Beləliklə, məsələ yalnız bir məhsulun qiyməti ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə ərzaq bazarında qiymətlərin formalaşmasına təsir edə biləcək amilə çevrilir.
Çörəyin sosial əhəmiyyəti bu riskləri daha həssas edir. Çörək əhalinin gündəlik istehlakında mühüm yer tutur və onun qiymətindəki artım xüsusilə aztəminatlı ailələrin büdcəsinə təsir göstərir. Əgər bahalaşma eyni zamanda un və digər əsas ərzaq məhsullarını da əhatə edərsə, ailələrin gündəlik xərcləri arta, real alıcılıq qabiliyyəti zəifləyə bilər.
Digər tərəfdən, ƏDV güzəştinin uzadılması məsələsi daxili buğda istehsalının artırılması siyasətindən ayrı nəzərdən keçirilməməlidir. Azərbaycan uzunmüddətli perspektivdə idxaldan asılılığını azaltmaq üçün məhsuldarlığın yüksəldilməsinə, müasir suvarma sistemlərinin genişləndirilməsinə, keyfiyyətli toxum təminatına, fermerlərin maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılmasına və taxıl itkilərinin azaldılmasına diqqət yetirməlidir.
Lakin daxili istehsalın artırılması qısa müddətdə idxala olan ehtiyacı aradan qaldırmayacaq. Fermerlərin istehsal imkanlarının genişləndirilməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi və məhsuldarlığın yüksəldilməsi müəyyən vaxt tələb edir. Bu baxımdan, ölkə hələ də xaricdən əhəmiyyətli həcmdə buğda aldığı müddətdə idxal olunan buğdaya tətbiq edilən vergi güzəştinin davam etdirilməsi məsələsi aktual olaraq qalır. Daxili istehsalın artırılması ilə idxal buğdasına ƏDV güzəştinin uzadılması bir-birini əvəz edən deyil, paralel həyata keçirilməli olan tədbirlər kimi qiymətləndirilməlidir.
Güzəştin uzadılması dövlət büdcəsi baxımından müəyyən vergi gəlirlərindən imtina demək olsa da, bu qərarın iqtisadi və sosial nəticələri kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Hökumət güzəştin müddətini uzatmaqla yanaşı, onun iqtisadi nəticələrinin şəffaf monitorinqini təşkil edə bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın buğda tələbatının əhəmiyyətli hissəsinin idxaldan asılı olduğu indiki şəraitdə ƏDV güzəştinin uzadılmaması ərzaq bazarı üçün əlavə xərc riski yaradır.
Akif Nəsirli
