Azərbaycanda bir çox xidmət rəsmi olaraq pulsuz təqdim edilir. Dövlət xəstəxanalarında tibbi xidmətlər, məktəblərdə təhsil, müxtəlif elektron arayışlar və sosial xidmətlər vətəndaşların həyatını asanlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Lakin pulsuz xidmət hər zaman xərcsiz xidmət demək deyil. Bəzən vətəndaş pul ödəməsə də, vaxtını, yol xərcini, iş gününü və əsəblərini itirir. Bəs pulsuz xidmətin əsl qiyməti necə yaranır?
Əməkdaşımızın bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Pulsuz müayinə, amma əlavə xərclər
Azərbaycanda icbari tibbi sığortanın Xidmətlər Zərfinə daxil olan tibbi xidmətlər müvafiq qaydalara uyğun olaraq sığorta hesabına qarşılanır. Bu, vətəndaşın müəyyən müayinə və müalicələr üçün birbaşa ödəniş etməməsinə imkan yaradır.
Ancaq xəstə başqa rayondakı tibb müəssisəsinə getməli olarsa, nəqliyyat və yemək xərcləri ilə üzləşə bilər. Müayinəyə görə işdən icazə almaq, uşağı kiminsə yanında qoymaq və ya bir neçə dəfə xəstəxanaya getmək də əlavə yük yaradır.
Məsələn, pulsuz müayinəyə getmək üçün iki dəfə taksi istifadə edən və həmin gün işləyə bilməyən şəxsin tibbi xidmətə ödədiyi məbləğ sıfır olsa da, ümumi itkisi sıfır deyil.
Burada əsas məsələ tibbi xidmətin ödənişli olması yox, ona çatmaq üçün çəkilən xərclərdir.
Pulsuz təhsil ailəyə neçəyə başa gəlir?
Azərbaycan Konstitusiyası dövlət təhsil müəssisələrində pulsuz icbari ümumi orta təhsil hüququnu təmin edir.
Bununla belə, məktəbli forması, çanta, dəftərxana ləvazimatları, nəqliyyat və bəzi hallarda əlavə hazırlıq ailə büdcəsinə təsir göstərir.
Xüsusilə bir neçə məktəbli övladı olan ailələr üçün tədris ilinin başlanması ciddi maliyyə planlaşdırması tələb edə bilər.
Repetitor xərcləri isə ayrıca məsələdir. Bu xidmət məcburi dövlət ödənişi olmasa da, bəzi valideynlər övladlarının imtahan nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün əlavə dərslərə ehtiyac duyurlar.
Beləliklə, təhsil hüququ pulsuz təmin edilsə də, təhsil prosesində iştirakın ailə üçün müəyyən maliyyə yükü qalır.
Bir arayış üçün itirilən iş günü
Elektron hökumət xidmətlərinin inkişafı bir çox sənədin onlayn əldə edilməsini mümkün edib.
Lakin rəqəmsal bacarıqları zəif olan, internetə çıxışı məhdudlaşan və ya texniki problemlə üzləşən vətəndaşlar üçün sadə əməliyyat belə çətinləşə bilər.
Bəzən insan sənədin özünə görə yox, həmin sənədi əldə etmək üçün sərf etdiyi vaxta görə xərc çəkir.
Məsələn, iş saatlarında dövlət qurumuna getməli olan şəxs əməkhaqqından məhrum qala və ya şəxsi işlərini təxirə sala bilər.
Burada mühüm fərq var: bütün arayışlar və inzibati xidmətlər pulsuz deyil. Bəzilərinə qanunla müəyyən edilmiş dövlət rüsumu tətbiq olunur. Ona görə vətəndaş rəsmi ödənişlə əlavə, qeyri-rəsmi tələb arasında fərqi bilməlidir.
Pulsuz xidmətin ən böyük xərci – vaxt
İqtisadiyyatda buna alternativ xərc anlayışı deyilir. İnsan bir işi görmək üçün sərf etdiyi vaxtda başqa faydalı işlə məşğul ola bilərdi.
Tutaq ki, vətəndaş pulsuz xidmət almaq üçün üç saat növbədə gözləyir. Həmin müddətdə işləyə, ailəsinə vaxt ayıra və ya digər işlərini görə bilərdi.
Əgər eyni prosedur bir neçə dəfə təkrarlanırsa, vaxt itkisi daha da artır.
Bu səbəbdən xidmətin keyfiyyətini yalnız onun pulsuz olub-olmaması ilə ölçmək düzgün deyil. Əlçatanlıq, gözləmə müddəti və prosedurun sadəliyi də əhəmiyyətlidir.
Vasitəçilər niyə ortaya çıxır?
Mürəkkəb prosedurlar bəzi hallarda vasitəçi xidmətlərinə tələbat yaradır.
Vətəndaş özü pulsuz həyata keçirə biləcəyi əməliyyatı başqasına həvalə edərək əlavə pul ödəyə bilər. Bunun səbəbi vaxt çatışmazlığı, məlumatsızlıq və ya elektron sistemlərdən istifadə çətinliyi ola bilər.
Lakin qanunla pulsuz göstərilməli olan xidmətə görə əsassız ödəniş tələb edilməsi başqa məsələdir və belə hallarda vətəndaş müvafiq quruma şikayət edə bilər.
Çıxış yolu nədir?
Mütəxəssislərin xidmətlərin əlçatanlığı ilə bağlı yanaşmalarında əsas məsələlərdən biri prosedurların sadələşdirilməsidir. Vətəndaş bir sənəd üçün bir neçə quruma müraciət etməməli, mümkün olduqda məlumatlar dövlət informasiya sistemləri arasında mübadilə olunmalıdır.
Elektron xidmətlərin inkişafı ilə yanaşı, yaşlılar və rəqəmsal imkanları məhdud şəxslər üçün alternativ müraciət üsullarının saxlanılması da vacibdir.
Əslində, pulsuz xidmətin uğuru yalnız kassada pul tələb edilməməsi ilə ölçülmür. Vətəndaşın həmin xidməti nə qədər tez, rahat və əlavə xərc çəkmədən əldə etməsi də əsas göstəricilərdən biridir.
Çünki bəzən ən bahalı xidmət pul ödədiyimiz deyil, pulsuz olduğu halda saatlarımızı və imkanlarımızı itirdiyimiz xidmətdir.
Azərbaycan, pulsuz xidmətlər, gizli xərclər, sosial problemlər, vətəndaş hüquqları, icbari tibbi sığorta, pulsuz təhsil, dövlət xidmətləri, elektron hökumət, ASAN xidmət, ailə büdcəsi, sosial araşdırma, dövlət rüsumu, səhiyyə, təhsil xərcləri, bürokratiya, vaxt itkisi, istehlakçı hüquqları
Rəsmi məlumatlar da məqalədəki əsas hüquqi fərqləri təsdiqləyir: dövlət pulsuz icbari ümumi orta təhsilə təminat verir, icbari tibbi sığortada isə ödənişsiz xidmətin əhatəsi Xidmətlər Zərfi və müraciət qaydalarından asılıdır./lent.az
