İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından 5 ilə yaxın vaxt keçsə də, Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülh əldə olunmayıb. Bu il martın 13-də tərəflər 17 bəndlik sülh mətni üzərində razılaşmanın başa çatdığını bəyan ediblər. Rəsmi Bakı yekun sülh sazişi üçün Ermənistanın ilkin iki vacib şərti yerinə yetirməli olduğunu açıqlayıb. Azərbaycan Ermənistan konstitusiyasında özünə qarşı olan ərazi iddialarının aradan qaldırılmasını və ATƏT-in Minsk qrupundan imtina olunmasını tələb edir. Amma yekun sülh sazişinin regional kommunikasiyalar açılmadan imzalanmasının mümkün olmadığı iddia edilir.
Bu barədə açıqlamasında politoloq Ramiyə Məmmədova Zəngəzur dəhlizinin açılıb-açılmamasının sülh müqaviləsi üçün maneə yaratmadığını bildirib.
Onun fikrincə, kommunikasiya xətlərinin açılması ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi birmənalıdır: “Amma rəsmi Bakı bu mövzunun sülh müqaviləsindən çıxarıldığını, ayrıca müzakirə olunduğunu bəyan edib. Bu, o demək deyil ki, Azərbaycan bu məsələni ümumiyyətlə gündəlikdən çıxarıb. Eyni zamanda Azərbaycanın özünün əsas hissəsi ilə Naxçıvana qısa zamanda birbaşa əlaqənin qurulması üçün Araz dəhlizi adlandırılan İran ərazisindən keçən kommunikasiya ilə bağlı razılıq əldə olunub. Artıq bu istiqamətdə işlər görülür”.
Politoloq hesab edir ki, əslində, Zəngəzur dəhlizinin açılması İrəvanın da marağında olmalıdır: “Sadəcə erməni tərəfi sülh müqaviləsi ətrafında manipulyasiya etməklə məşğuldur. Ermənistan daxilində baş verənlər Baş nazir Nikol Paşinyan üçün hazırda ciddi təhdidlər yaradır. Onun impiçmenti məsələsi gündəmə gətirilib. Amma bütün bunlara rəğmən regional kommunikasiyaların, o cümələdən, Zəngəzur dəhlizinin açılmasına Çin də böyük maraq göstərir. Azərbaycan prezidentinin Çinə səfərində də Orta dəhliz və “bir kəmər, bir yol” konsepsiyası ətrafında aparılan danışıqlar bunu deməyə əsas verir. Eyni zamanda digər ölkələrin də burada maraqları böyükdür. Təbii ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması fonunda Azərbaycan və Türkiyənin regional və qlobal miqyasda mühüm logistika mərkəzinə çevrilməsindən narahat olanlar da az deyil”.
Siyasi şərhçi Asif Nərmanlı isə hesab edir ki, kommunikasiyalarla bağlı məsələnin sülh sazişindən çıxarılması onun gündəmdən kənar saxlanılması demək deyil.
O, kommunikasiya mövzusunun əsas müzakirə mövzularından bir kimi qaldığnı deyib: “Əslində, məsələnin sülh sazişindən çıxarılmasının səbəbləri var. Bu ziddiyyətli məsələ olduğuna görə tərəflərin qısa zamanda bu mövzuda razılaşması çətin idi. Bununla da sülh müzakirələri uzana bilərdi. Rəsmi Bakı sülh mətninin razılaşdırılmasına daha tez nail olmaq niyyətində idi. Çünki prosesin uzanması üçüncü tərəflərin prosesə müdaxiləsinə gətirib çıxarardı ki, bu da Azərbaycanın maraqlarına uyğun deyil. Bakı bölgədə ikitərəfli danışıqların tərəfdarıdır. Eyni zamanda kommunikasiya mövzusu region və ondan kənarda olan qüvvələrin əsas müdaxilə etdiyi məsələlərdən biridir. Rusiya, İran və Avropa İttifaqı, ABŞ məhz kommunikasiya məsələsinin üzərində dayanırdılar”.
Asif Nərimanlının fikrincə, Zəngəzur dəhlizi açılmadan yekun sülh sazişinin imzalanması çətin görünür: “Sülh mətni üzərində əldə olunan razılaşmalar heç də yekun sülh demək deyil. Bu bir növ sülhlə bağlı tərəflərin mövqeyinin ifadəsi olacaq. Yəni, hər iki tərəf sülhdə maraqlı olduğunu ifadə edəcək. Ermənistanın isə güzəşti Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı ola bilər. Azərbaycan 2020-ci ildən başlayaraq Ermənistan tərəfindən heç bir güzəşt olmadan torpaqlarını müharibə yolu ilə azad edib. Bu baxımdan Azərbaycan Ermənistandan heç nə almadan sülh sazişini hansı şərtlərə imzalaya bilər mövzusu açıq qalır. Bu baxımdan yekun sülh sazişi üçün regional kommunikasiya xəttlərinin açılması başlıca amillərdən biridir”.
