Hörmüz boğazının blokadası təkcə İrana deyil, həm də Çinə qarşıdır

Müəllif: Xavyer Blas
Bloomberg Opinion nəşri, ABŞ

İran neftinin qara bazarı Çin olmadan mövcud ola bilməzdi. Müharibə başlamazdan əvvəl Pekin, sanksiya altında olan tanker şəbəkəsi, müəmmalı treyderlər və qeyri-şəffaf maliyyə əlaqələri vasitəsilə Tehranın göndərdiyi neftin 95 faizini alırdı. Buna görə də ABŞ prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazını bloklamaqla təkcə Tehrana deyil, həm də Pekinə zərbə vurur.

Bazar ertəsi ABŞ bəyan edib ki, İran sularında olan gəmilər “ələ keçirilə, marşrutdan yayındırıla və müsadirə oluna” bilər. Əgər ABŞ donanması İran limanlarına daxil olan və oranı tərk edən gəmilərin, eləcə də Hörmüz boğazının şərqində, Oman körfəzində və Ərəbistan dənizində yerləşən sahilyanı ərazilərin blokadasını təmin etsə, Tehran bir barel belə neft ixrac edə bilməyəcək. Görünür, Vaşinqtonun hesabı ikitərəflidir: birincisi, İrana dözülməz iqtisadi qiymət ödətdirmək, ikincisi isə bu ağrının bir hissəsini Çinlə bölüşdürmək. Məntiq, yəqin ki, belədir: əgər Pekin üçün risk daha da artsa, o zaman Çin Tehrana təzyiq göstərə və onu danışıqlara getməyə sövq edə bilər. Lakin neft hesablamaları kifayət qədər qorxuducu görünür.

Tehran, şübhəsiz ki, ABŞ ilə müharibə şəraitində, xüsusilə də Hörmüz boğazını bağlayacağı halda, neft ixracının dayandırılacağını nəzərə almalı idi. Ancaq müharibənin başlamasından yeddi həftə sonra, bu dəniz yolunun bağlanmasına baxmayaraq, İran iqtisadi ağrı əvəzinə gözlənilməz gəlir əldə edib. Qırx gündən çox davam edən döyüşlər ərzində Vaşinqton Tehrana istədiyi qədər neft tankerini yükləməyə imkan verib və qiymət artımından faydalanmasına şərait yaradıb. Daha böyük hədiyyə isə Ağ Evin İran neftinə tətbiq edilən sanksiyaları müvəqqəti yumşaltması olub: xammalı endirimlə satmaq əvəzinə, İslam Respublikası onu əlavə qiymətlə sata bilib.

Mənim təxmini hesablamalarıma görə, müharibədən əvvəl İran neft satışından gündə təxminən 100 milyon dollar qazanırdı. Fevralın 27-dən sonra bu məbləğ gündə təxminən 175 milyon dollara yüksəlib. Bəli, bank sanksiyalarına görə İran üçün bu gözlənilməz qazancın bir hissəsini geri qaytarmaq çətin idi. Lakin əlavə pul axını ölkəyə maliyyə yastığı yaratmağa imkan verəcək qədər böyük olub. Nə qədər böyük? Mənim hesablamalarıma əsasən, münaqişə dövründə toplanmış əlavə vəsait təxminən müharibədən əvvəlki bir aylıq neft gəlirlərinə bərabərdir.

Əgər ABŞ blokadanı həyata keçirsə, İran iqtisadiyyatı müharibənin dağıntılarına əlavə olaraq nəhəng zərbə alacaq. Tehran yaxın günlərdə və həftələrdə neft quyularını dayandırmağa məcbur qala bilər, çünki saxlama anbarları dolacaq. Lakin bu iqtisadi zərbənin danışıqlarda daha yumşaq mövqeyə gətirib çıxarıb-çıxarmayacağı hələ aydın deyil. İranın neft gəlirlərini kəsməyə yönəlmiş cəhdlər əvvəllər də olub və uğursuzluqla nəticələnib.

2020–2021-ci illərdə Tramp “maksimum təzyiq” kampaniyasını sanksiyalar vasitəsilə həyata keçirərkən, pandemiyanın təsiri ilə neft qiymətlərinin aşağı düşdüyü dövrdə İranın neft ixracı bir neçə ay ərzində gündə 250 min bareldən də aşağı enmişdi. Hətta ixracın bir hissəsinin gizli şəkildə həyata keçirildiyini fərz etsək belə, İran neft satışından gündə 10 milyon dollardan çox qazanmırdı və yenə də geri addım atmadı.

Bəs Çin? İndiyədək bu Asiya dövləti müharibədən ən az zərər görən tərəf olub. Münaqişədən əvvəl Pekin neft idxalının 11 faizdən çoxunu İrandan alırdı, bu göstəricidə ondan yalnız 20 faizlə Rusiya və 14 faizlə Səudiyyə Ərəbistanı irəlidə idi. İran neftinin tədarükü davam etdiyinə görə, Pekin qonşuları ilə müqayisədə özünü daha yaxşı təmin olunmuş vəziyyətdə saxlayırdı. ABŞ-nin İran limanlarını blokadaya alması bu mənzərəni dəyişərdi. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Hörmüzdən yan keçən marşrutları işə salmasına baxmayaraq, Çin artıq neft idxalının azı beşdə birini itirib.

Yaxın vaxtlarda Pekin daha böyük çatışmazlıqla üzləşəcək. Onun yeganə variantı indiyədək çəkinməyə üstünlük verdiyi strateji neft ehtiyatlarından istifadə etmək olacaq. Son on ildə Çin dünyada ən böyük fövqəladə neft ehtiyatını formalaşdırıb. Bu, ümumi həcmi bir milyard bareldən çox olan strateji və kommersiya ehtiyatlarından ibarət çoxsəviyyəli sistemdir.

Vaşinqton, ehtimal ki, Pekinin İranı danışıqlar masası arxasında tələblərini yumşaltmağa inandıra biləcəyinə ümid edir. Belə hal artıq əvvəllər də yaşanıb: 2023-cü ildə məhz Çin Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında əldə olunan razılaşmada vasitəçi kimi çıxış etmişdi. Ancaq Pekinin Tehran üzərində təsir rıçaqlarının böyük hissəsi neftə görə ödədiyi pullara əsaslanırdı və blokada ixracı dayandırsa, buna da son qoyulacaq. “Mövcud atəşkəs son dərəcə kövrəkdir və region kritik dönüş nöqtəsindədir”, Çin xarici işlər naziri Van İ bazar ertəsi belə deyib. “Birbaşa prioritet döyüş əməliyyatlarının yenidən başlamasının qarşısını almaq və böyük çətinliklə əldə edilmiş atəşkəsi qorumaqdır”.

Davamlı atəşkəsin təmin olunmasına kömək etmək zərurəti hiss etmək əvəzinə, Çin Kommunist Partiyası gözləmə mövqeyi tuta və topladığı ehtiyatlara güvənə bilər. Xüsusilə də bu qədər böyük neft ehtiyatının, ehtimal ki, Tayvan ətrafında mümkün böhran üçün toplandığını nəzərə alsaq, Pekin bir neçə həftə İran tədarükləri olmadan da keçinə bilər. Hətta iki aylıq embarqo belə Çinin fövqəladə ehtiyatlarını cəmi 10 faiz azaldardı.

Başqa sözlə, neft hesablamaları Ağ Evin xeyrinə deyil. Bu blokadanın işləmək şansı azdır. Con Keynsin fikrini parafraz etsək, İran meydanoxuyan mövqeyini, Çin isə soyuqqanlı davranışını Trampın ödəmə qabiliyyətini qoruya biləcəyindən daha uzun müddət saxlayacaq./poliqon.info