Bu gün və sabah Qırğızıstanın paytaxtı Bişkek Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) 26-cı Dövlət Başçıları Zirvə Toplantısına ev sahibliyi edir. Təşkilatın yaradılmasının 25-ci ildönümünə təsadüf edən bu sammit “Birlikdə davamlı sülh, inkişaf və rifah naminə” şüarı altında keçirilir.
Bişkekdəki diplomatik marafonda 10 tamhüquqlu üzvlə (Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan, İran, Belarus, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan) yanaşı, Azərbaycan və Türkiyə də daxil olmaqla dialoq tərəfdaşları və müşahidəçi ölkələrin dövlət başçıları toplaşıb.
Masadakı əsas mövzular sadəcə təhlükəsizlik deyil:
-Üzv ölkələr arasında ticarətdə dollar asılılığının azaldılması və ŞƏT İnkişaf Bankının qurulması mexanizmləri;
-Sanksiya mühasirəsində olan dəniz yollarına alternativ olaraq Avrasiya quru nəqliyyat marşrutlarının inteqrasiyası;
-Təşkilatın BMT və digər regional qurumlarla beynəlxalq hüququn və çoxqütblü dünya nizamının qorunması istiqamətində ortaq mövqeyinin formatlaşdırılması.
Günün ikinci yarısında qəbul edilməsi gözlənilən Bişkek Bəyannaməsi Avrasiya məkanında yeni geoiqtisadi xəritənin cızıldığını bir daha təsdiqləyəcək.
Azərbaycanın bu nəhəng platforma ilə rəsmi təmasları 2015-ci ildə Ufa sammitində “dialoq tərəfdaşı” statusunun alınması ilə institusional müstəviyə keçib. Lakin bu, sadəcə kağız üzərində bir status deyil. Bakı heç vaxt hərbi-siyasi bloklaşmalara meyil etməyib, ŞƏT ilə əlaqələri də sırf milli maraqlara, suverenliyə hörmət və iqtisadi dividentlərə söykənən praqmatik xətt üzərində qurub.
Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət kursunda ŞƏT məkanı ilə münasibətlər iki əsas sütun üzərində dayanır: çoxtərəfli balans və strateji bağlantı. Azərbaycan lideri təşkilata daxil olan güc mərkəzləri – Pekin, Moskva, Yeni Dehli, İslamabad və Ankara arasında heç bir tərəfin təzyiqinə məruz qalmadan, hər biri ilə ayrı-ayrılıqda “strateji tərəfdaşlıq” səviyyəsində dil tapa bilən nadir siyasətçilərdəndir. Bakının 2020-ci ildə suverenliyini tam bərpa etməsi və Qoşulmama Hərəkatındakı uğurlu sədrliyi ŞƏT masasında Azərbaycanın çəkisini daha da artırıb.
Vurğulayaq ki, Qərblə ŞƏT arasında əvəzolunmaz “Şərq-Qərb” qapısı Azərbaycanın ŞƏT masasındakı çəkisi onun fiziki ərazisi və ya neft gəlirləri ilə ölçülmür; əsas güc geoiqtisadi topoqrafiyadadır. ŞƏT coğrafiyasının şərqində Çin, cənubunda Hindistan və İran, şimalında Rusiya qərar tutur. Azərbaycan isə Xəzər hövzəsinin kilid nöqtəsində duraraq, bu nəhəng istehsal və istehlak axınını Türkiyə və Avropaya bağlayan ən təhlükəsiz, dayanıqlı və qısa quru dəhlizidir. Yəni Bakı ŞƏT üçün sadəcə sıradan bir tərəfdaş deyil, bu təşkilatın Qərb dünyası ilə fiziki bağlantısını təmin edən “sığorta zənciri”dir.
Bununla yanaşı Çinin “Bir kəmər, bir yol” xəritəsində Azərbaycanın mərkəzi rolu Azərbaycan-ŞƏT münasibətlərinin ana hərəkətverici qüvvəsi Çin Xalq Respublikası ilə qurulan strateji tərəfdaşlıqdır. İlham Əliyev və Si Tszinpinin Astanada imzaladıqları “Strateji Tərəfdaşlığın Qurulması haqqında Birgə Bəyannamə” Bakının Pekin üçün nə qədər həyati tərəfdaş olduğunu rəsmiləşdirdi. Çin üçün Süveyş kanalı və dəniz yollarında artan geosiyasi risklər fonunda Xəzər üzərindən keçən “Orta Dəhliz” alternativ yox, əsas marşruta çevrilir. Pekin Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının yükaşırma imkanlarının genişləndirilməsini və Bakı-Tbilisi-Qars xəttinin buraxılış gücünün artırılmasını birbaşa dəstəkləyir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın Şandun və digər Çin əyalətləri ilə birbaşa konteyner qatarlarını işə salması Transxəzər marşrutunun vaxt itkisini minimuma endirib.
Onu da qeyd edək ki, Bişkek-Bakı xətti və Türk Dövlətləri Təşkilatının sinerjisi ŞƏT platformasında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya respublikaları ilə, xüsusən də Qırğızıstanla dinamik münasibətləri müstəsna yer tutur. Prezident İlham Əliyev və Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun qarşılıqlı səfərləri nəticəsində qurulan Dövlətlərarası Şura və Strateji Tərəfdaşlıq münasibətləri Bişkek sammitində Bakının mövqeyini daha da gücləndirir. Azərbaycan-Qırğızıstan İnkişaf Fondu, Ağdamda Qırğızıstan tərəfindən məktəbin inşası və Bişkekdə Azərbaycan-Qırğızıstan Dostluq parkının açılması tərəfdaşlığın sadəcə sənədlərdə olmadığını göstərir. Bundan başqa, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Özbəkistanın həm TDT, həm də ŞƏT üzvü olması Bakıya ŞƏT çərçivəsində öz Türk Dünyası gündəliyini uğurla inteqrasiya etməyə imkan verir. Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun inşası başa çatdıqdan sonra bu xəttin Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, oradan isə Avropaya uzanması Avrasiyanın nəqliyyat xəritəsini kökündən dəyişəcək.
Məlumdur ki, ŞƏT coğrafiyası dünyanın ən nəhəng enerji istehsalçılarını (Rusiya, İran, Qazaxıstan) və istehlakçılarını (Çin, Hindistan) cəmləşdirir. Azərbaycan bu sistemdə təkcə neft-qaz ixracatçısı kimi deyil, enerji nəqlində sarsılmaz tranzit zəmanətçisi kimi çıxış edir. 3500 kilometrlik Cənub Qaz Dəhlizi (BTC, TANAP, TAP) sübut etdi ki, Bakı mürəkkəb geostrateji şəraitdə belə öhdəliklərini dəqiqliklə yerinə yetirir. Hazırda gündəmdə olan və ŞƏT üzvlərinin də yaxından izlədiyi Zəngəzur dəhlizi (TRIPP) isə Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Türkiyə və Avropanı bağlayan logistik şəbəkənin son halqası olacaq.
Beləliklə, milli maraqlara söykənən “bərabərhüquqlu oyun” ŞƏT klassik mənada hərbi blok və ya Anti-Qərb ittifaqı deyil. Təşkilatın daxilində Çin-Hindistan və ya Hindistan-Pakistan kimi ciddi geostrateji ziddiyyətləri olan aktorlar var. Azərbaycanın bu masada yer alması onun heç bir güc mərkəzinin “forpostu” olmadığını, tam müstəqil xarici siyasət yürütdüyünü göstərir. Bakı bir tərəfdən Avropa İttifaqının enerji təhlükəsizliyində əvəzsiz rol oynayır, digər tərəfdən ŞƏT-in 27 trilyon dollarlıq nəhəng bazarında öz logistik və ticarət imkanlarını genişləndirir. Bu, İlham Əliyev diplomatiyasının yaratdığı tam müstəqil və çoxvektorlu milli təhlükəsizlik modelidir.
Yekunda vurğulayaq ki, Prezident İlham Əliyevin Bişkekdə keçirilən ŞƏT-in 26-cı Dövlət Başçıları Zirvə Toplantısına şəxsən qatılması Azərbaycanın bu nəhəng coğrafiyada sadəcə müşahidəçi deyil, fəal strategiya müəllifi olduğunu növbəti dəfə nümayiş etdirir.
Bakının ŞƏT ilə tərəfdaşlığı Qərblə münasibətlərə alternativ yox, müstəqil milli maraqların geosiyasi balanslaşdırılmasıdır. Bu gün Avrasiya məkanında formalaşan yeni iqtisadi və logistik xəritə göstərir ki, Azərbaycan olmadan Şərqlə Qərb, Şimal ilə Cənub arasında dayanıqlı və təhlükəsiz inteqrasiya mümkün deyil.
İlham Əliyevin Bişkek masasında ortaya qoyduğu iradə – “Orta Dəhliz”in gücləndirilməsi, Çinlə strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qardaşlıq inteqrasiyası və Zəngəzur dəhlizinin açılması zərurəti Bakının gələcək Avrasiya nizamındakı mərkəzi yerini qətiləşdirir. Azərbaycan regional güc olmaqdan çıxaraq, qlobal nəqliyyat və diplomatiya xəritəsinin əvəzolunmaz strateji qovşağına çevrilir./azpolitika.info
