Müharibənin uzanması Rusiyada resurs böhranını, elita narahatlığını və strateji tükənmə riskini artırır
Dörd ildən artıqdır ki, davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq təkcə iki dövlət arasında hərbi qarşıdurma deyil, həm də XXI əsrin ən mühüm geosiyasi sınaqlarından birinə çevrilib. 2022-ci ilin fevralında Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğal əmri verən Rusiya rəhbərliyi, böyük ehtimalla, müharibənin bu qədər uzanacağını, Ukraynanın müqavimət qabiliyyətinin bu səviyyədə olacağını və Rusiyanın özünün bu qədər ciddi siyasi, iqtisadi və hərbi itkilərlə üzləşəcəyini proqnozlaşdırmamışdı.
Müharibənin ilk mərhələsində Kremlin hesablamaları kifayət qədər sadə görünürdü: Kiyevdə hakimiyyət qısa müddətdə dəyişəcək, Ukrayna ordusu müqavimət göstərə bilməyəcək, Qərb isə bir neçə sanksiya ilə kifayətlənəcəkdi. Lakin hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki, bu proqnozların əksəriyyəti özünü doğrultmadı. Ukrayna dövlətçiliyi dağılmadı, əksinə, daha da konsolidasiya olundu, Qərbin hərbi və maliyyə dəstəyi davamlı xarakter aldı, Rusiya isə uzunmüddətli tükəndirmə müharibəsinin içərisinə sürükləndi.
Putinin strateji seçimi: geri çəkilmək yox, davam etmək
Normal şəraitdə uğursuz hesablamalarla üzləşən siyasi liderlər strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə çalışırlar. Lakin Vladimir Putinin davranış modeli fərqli istiqamətdə inkişaf etdi. O, müharibənin başlanğıc mərhələsindəki yanlış hesablamaları etiraf etmək əvəzinə, bütün siyasi və hərbi resursları qələbə əldə etmək məqsədinə yönəltdi.
Son illərdə Kremlin atdığı addımlar göstərir ki, Putin üçün müharibənin dayandırılması deyil, onun nəticələrinin öz siyasi hakimiyyəti üçün məqbul formada rəsmiləşdirilməsi əsas prioritetdir. Bu isə o deməkdir ki, Kremlin qərarvermə məntiqində hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi hələ də əsas alət hesab olunur.
Məhz bu kontekstdə Rusiya rəsmilərinin Kiyevə və digər Ukrayna şəhərlərinə qarşı daha intensiv zərbələrin endiriləcəyi barədə bəyanatları yalnız hərbi məqsədlərlə deyil, həm də siyasi motivlərlə izah olunur. Kreml həm daxili auditoriyaya, həm də xarici müşahidəçilərə Rusiyanın hələ də təşəbbüsü əlində saxladığını nümayiş etdirməyə çalışır.
İctimai dəstəyin və elita konsensusunun aşınması
Müharibənin uzanması Vladimir Putinin siyasi nüfuzuna ciddi təsir göstərib. Formal olaraq hakimiyyət vertikalı əvvəlki kimi fəaliyyət göstərsə də, Rusiya elitası daxilində narahatlıqların artdığı hiss olunur.
Müharibənin ilk illərində Kreml ətrafında yaranmış konsensus daha çox sürətli qələbə gözləntilərinə əsaslanırdı. Lakin illər keçdikcə həmin gözləntilər reallıqla əvəz olunmağa başladı. Müharibənin iqtisadi yükü, insan itkiləri və beynəlxalq təcrid riski elitanın müəyyən hissəsində gələcəklə bağlı suallar doğurur.
Avtoritar sistemlərdə açıq narazılıq nadir hallarda görünür. Buna baxmayaraq, tarix göstərir ki, belə sistemlərdə hakimiyyət üçün əsas təhlükə küçələrdən deyil, məhz elita daxilindən yarana bilər. Elitanın öz təhlükəsizliyi və iqtisadi maraqları ilə hakimiyyətin siyasəti arasında ziddiyyət yarandıqda daxili parçalanma ehtimalı artır.
Səfərbərlik dilemması: Kreml üçün ən riskli qərar
Müharibənin gələcək taleyini müəyyənləşdirə biləcək əsas məsələlərdən biri genişmiqyaslı səfərbərlikdir.
2022-ci ilin payızında həyata keçirilən qismən səfərbərlik Rusiyada ciddi sosial rezonans doğurdu. Minlərlə insan ölkəni tərk etdi, cəmiyyət daxilində narahatlıq artdı və Kreml gözlənilməz siyasi risklərlə üzləşdi. Bundan sonra hakimiyyət əsas diqqəti müqavilə əsasında xidmət edən hərbçilərin sayının artırılmasına yönəltdi.
Lakin mövcud modelin də imkanları məhduddur. Döyüşlərdə verilən itkilərin kompensasiyası getdikcə çətinləşir. Əgər cəbhədə sıradan çıxanların sayı yeni cəlb olunanların sayını üstələyirsə, bu, uzunmüddətli perspektivdə ciddi struktur problemi yaradır.
Kütləvi səfərbərlik nəzəri baxımdan bu problemi qismən həll edə bilər. Lakin belə qərarın reallaşdırılması böyük iqtisadi, sosial və siyasi nəticələr doğuracaq. Milyonlarla insanın səfərbər olunması təkcə onların silahlandırılması deyil, həm də təlimi, təminatı, ailələrinin sosial müdafiəsi və iqtisadiyyatın işçi qüvvəsi ilə təmin olunması kimi çoxsaylı problemlər yaradır.
Ən vacibi isə odur ki, müasir müharibələrdə kəmiyyət amili əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi həlledici rol oynamır.
Dron müharibəsi və “insan resursu üstünlüyü”nün tükənməsi
Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, XXI əsrdə texnologiya çox zaman canlı qüvvə üstünlüyünü neytrallaşdıra bilir.
Xüsusilə FPV dronların geniş tətbiqi döyüş meydanının xarakterini dəyişdirib. Nisbətən ucuz qiymətə hazırlanan dronlar milyonlarla dollar dəyərində texnikanı sıradan çıxara bilir. Ukrayna Silahlı Qüvvələri son iki ildə bu istiqamətdə ciddi təcrübə toplayaraq dronlardan istifadənin yeni taktiki modellərini formalaşdırıb.
Bu şəraitdə yalnız canlı qüvvənin sayını artırmaq müharibənin taleyini dəyişmək üçün kifayət etmir. Əksinə, lazımi texniki üstünlük olmadan həyata keçirilən kütləvi hücumlar itkilərin daha da artmasına səbəb ola bilər.
Bundan əlavə, Ukrayna artıq yalnız cəbhə xəttində deyil, Rusiya arxa cəbhəsində yerləşən logistik obyektlərə, sursat anbarlarına və hərbi infrastruktur elementlərinə də zərbələr endirmək imkanına malikdir. Bu isə Rusiyanın təchizat sistemini əlavə təzyiq altında saxlayır.
Rusiyanın geosiyasi mövqelərinin zəifləməsi
Müharibənin nəticələri yalnız Ukrayna cəbhəsi ilə məhdudlaşmır. Kremlin xarici siyasətdəki mövqeləri də ciddi sınaq qarşısındadır.
Xüsusilə postsovet məkanında Rusiyanın təsir imkanlarının zəifləməsi daha aydın hiss olunur. Son illərdə bir sıra keçmiş sovet respublikaları xarici siyasətdə daha balanslı kurs seçməyə başlayıblar. Orta Asiya ölkələri Çin, Türkiyə, Avropa İttifaqı və ABŞ ilə əməkdaşlığı genişləndirir, regional siyasətdə daha müstəqil davranmağa çalışırlar.
Bu proseslər fonunda Ermənistan məsələsi xüsusi diqqət çəkir. İrəvanın son illərdə Rusiya ilə münasibətlərdə məsafə saxlamağa çalışması Moskvanın regiondakı təsir imkanlarının azalmasının göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Ermənistan rəhbərliyi təhlükəsizlik sahəsində alternativ tərəfdaşlar axtarır, Avropa istiqamətində inteqrasiyanı gücləndirməyə çalışır və Rusiyadan asılılığı azaltmağa yönəlmiş addımlar atır. Kreml isə buna cavab olaraq iqtisadi təzyiq rıçaqlarından istifadə etməyə çalışır.
Lakin təcrübə göstərir ki, geosiyasi nüfuz yalnız təzyiq vasitələri ilə deyil, həm də güc, etibarlılıq və perspektiv təqdim etmək qabiliyyəti ilə qorunur.
Rusiya üçün əsas təhlükə: hərbi yox, strateji tükənmə
Bu gün Rusiyanın qarşılaşdığı ən böyük problem təkcə hərbi əməliyyatların nəticələri deyil. Əsas təhlükə uzunmüddətli strateji tükənmədir.
Müharibə dövlətin maliyyə resurslarını sürətlə istehlak edir, texnoloji geriliyi dərinləşdirir, insan kapitalının itirilməsinə səbəb olur və beynəlxalq rəqabət imkanlarını məhdudlaşdırır. Eyni zamanda, ölkənin xarici siyasət manevr imkanları daralır.
Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər çox vaxt hərbi məğlubiyyətdən deyil, resurslarının tədricən aşınmasından zəifləyirlər. Sovet İttifaqının son dövrü bunun klassik nümunəsidir.
Beləliklə hazırda Kremlin qarşısında duran əsas sual Ukraynada növbəti şəhərin tutulması deyil. Əsas məsələ Rusiyanın uzunmüddətli perspektivdə bu müharibənin siyasi, iqtisadi və geosiyasi yükünü daşıyıb-daşıya bilməyəcəyidir.
Putin hələ də hərbi təzyiq vasitəsilə öz məqsədlərinə nail olacağına inanır. Lakin müharibənin dörd ili göstərir ki, tərəflərdən heç biri sürətli qələbə əldə etmək imkanına malik deyil. Belə şəraitdə zaman amili həlledici faktora çevrilir.
Əgər Kreml mövcud strategiyanı dəyişməzsə, qarşıdakı illərdə Rusiyanın əsas problemi cəbhədəki vəziyyət deyil, dövlətin iqtisadi dayanıqlığı, geosiyasi təsir imkanları və hakimiyyət daxilində yaranacaq yeni balans axtarışları ola bilər. Məhz buna görə də Ukrayna müharibəsinin yekun nəticəsi yalnız döyüş meydanında deyil, Rusiyanın öz daxilində formalaşacaq siyasi və iqtisadi proseslərlə də müəyyən olunacaq./azpolitika.info
