Rəsmi Tehran Omanın vasitəçiliyi ilə ABŞ və İran arasında Cenevrədə keçirilən danışıqlara Ağ Evin tələblərini yumşalda biləcəyi ümidi ilə baxırdı. Lakin hələlik bu görüşlərdən heç nə alınmır. Trampın irəliyə sürdüyü dörd tələb isə yerinə yetirilməyib. ABŞ Prezidenti düşünmək və Vaşinqtonu qane edəcək cavab vermək üçün İrana yenidən vaxt verib.
Amerikanın irəli sürdüyü tələblər İranın nüvə layihəsini dayandırmasından və bütün uran ehtiyatının ABŞ-nin nəzərdə tutduğu üçüncü ölkəyə ötürülməsindən, ballistik raket müəssisələrinin beynəlxalq nəzarətə keçməsindən, SEPAH-ın silahsızlaşdırılmasından və İranın regiondakı vəkalət güclərinə verdiyi dəstəyi kəsməsindən ibarətdir. İran bunlarla razılaşmır və ona görə də teokratik rejim manevr etməklə bir tərəfdən axıra qədər duruş gətirəcəyi mesajını verir, digər yandan, danışıqların vacibliyini vurğulayır. Çətin vəziyyətdən çıxmaq üçün danışıqları fürsət hesab edən rejim nümayəndələri həm də yaxşı anlayırlar ki, Vaşinqtona güzəştə gedilməsi xilas yolu deyil. Çünki ABŞ İrandan faktiki tərkisliah olmağı tələb edir…
Trampın xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffun “Fox News” telekanalına verdiyi müsahibəsindən aydın olur ki, ABŞ Prezidenti İran ətrafına xeyli sayda dəniz hərbi qüvvəsi toplamaqla Tehranı geri addım atmağa məcbur edəcəyini düşünürmüş. Uitkoffun sözlərinə görə, Prezidenti iranlıların nüvə məsələsi üzrə danışıqlarda öz mövqelərindən geri çəkilməməsi təəccübləndirir.
O, Trampın tapşırığı barədə deyib: “Biz ora – İranla danışıqlara getməzdən əvvəl Prezident Donald Tramp mənə və Cared Kuşnerə tapşırıqlar verdi, qırmızı xətləri müəyyənləşdirdi – heç bir zənginləşdirmə olmamalıdır, biz bütün (zənginləşdirilmiş uran) materialı çıxarmalıyıq”.
Beləliklə, görürük ki, Tramp İranın uranı zənginləşdirmək planından imtina etməsini istəyir, lakin Tehran dirəniş göstərir.
Tramp İranın nüvə silahı əldə etməsinə imkan verməməyə çalışır. Tramp öz məqsədini belə ifadə edib: “Bu problemi diplomatiya yolu ilə həll etməyə üstünlük verirəm. Amma bir şey dəqiqdir: terrorun bir nömrəli sponsoru olan dövlətə heç vaxt nüvə silahına sahib olmağa imkan verməyəcəyəm. Buna yol vermək olmaz”. Elə bu səbəbdən də o, İrana güclü zərbələr enidrmək üçün Yaxın Şərqə qüvvə daşımaqda davam edir. Trampın “armada” adlandırdığı dəniz qüvvələri İrana zərbələr endirmək üçün bütün növ silahlarla təchiz edilib. Həmin armadaya “U.S.S Abraham Lincoln”, ”USS Gerald R.Ford” avidaşıyanı, onları müşayiət edən esmineslər, ”Tomahawk” qanadlı raketləri ilə təchiz edilmiş gəmilər daxildir.
Ümumiyyətlə, ABŞ İrana qarşı iri miqyaslı hərbi əməliyyat həyata keçirmək üçün müxtəlif təyinatlı 450 hərbi təyyarəni hazır vəziyyətdə saxlayır və bu məqsədlə Yaxın Şərqdəki bazalarla yanaşı, Avropanın da bəzi aeroprtlarına təyyarələr yerləşdirib. Sözügedən təyyarələr içərisində “F-35A LightiningII” qırıcısı, ”F-35Estrike Eagle” hücum təyyarəsi, ”A-10C Thunderbolt II”, müxtəlif modifikasiyalı “F-16”, “F-22A Raptor” qırıcısı və “EA-18G Growler” radioelektron mübarizə təyyarəsi də var.
“OSINT”( Open sourse intelligence)analitikləri bildirirlər ki, döyüşlərdə 24 ədəd “SEAD” missiyalı “F-16CJ”Wild Weasel” modifikasıyalı qırıcılar düşmənin Hava Hücumundan Müdafiə sistemlərini məhv etmək üçün nəzərdə tululub. Müharibə zamanı zərbələrin səmərəliliyini artırmaq üçün ABŞ hərbi komandanlığının “B-2 Spirit” strateji bombardmaçılarından istifadə edəcəyi istisna edilmir.
İlk baxışda ABŞ-nin regiona topladığı zərbə qüvvələri çox görünsə də, İsrail kəşfiyyatı ABŞ-nin hərbi gücünün yetərliliyinə şübhə ilə yanaşır. Onlar hesab edirlər ki, ameriakanların bu silah arsenalı cəmi 4-5 günlük yüksək intensivli bombardmana yetəcək səviyyədədir. Bunu yəqin ki, yarana biləcək hər cür gözlənilməz halları nəzərə alan ABŞ hərbi komandanlığı da hesablayıb və ola bilər ki, onlar bölgəyə əlavə qüvvələr cəlb etməyi düşünürlər.
Yeri gəlmişkən, ABŞ-nin Yaxın Şərqə yolladığı nüvə enerjisi ilə işləyən “USS Gerald Ford” aviadaşıyanı kanalizasiya sistemində meydana gələn nasazlıq üzündən təcili lövbər salmaq üçün Yunanıstana doğru yol alıb. Aviadaşıyan bir neçə gün məcburi təmirə dayanacaq.
Beləliklə, ABŞ-nin regiona böyük hərbi güc yığdığını görən İran rənhərliyi müqavimət planları üzərində işləyir. İran hərbçiləri bildiriblər ki, müharibə başlayarsa, Hörmüz boğazını bağlayacaqlar. Hörmüz boğazı dünya neft nəqliyyatının əsas arteriyası sayılır. Sözsüz ki, belə bir blokada müharibə başlayacağı təqdirdə baş tuta bilər, lakin İranın bu cür təsir imakanı vasitəsilə ABŞ-yə törədəcəyi əngəl tez bir zamanda aradan qaldırılacaq. İran rəsmiləri əlacsızcasına Rusiyanın köməyinə ümid bəsləyirlər. Lakin İranın Rusiya ilə birgə hərbi təlimlər keçirməsi hadisələrin xarkterinə heç bir təsir göstərməyəcək, çünki Rusiya aktiv formada İrana hərbi yardım edəcək gücdə deyil.
İran rəhbərliyi müharibənin qaçılmaz olduğunu dərk edir və ABŞ zərbələri zamanı ali dini rəhbərin həlakı da daxil olmaqla baş verəcək bütün ssenarilər gözdən keçirilir.
Böhranın ilk günlərində ABŞ-ni məhv edəcəklərini söyləyən İran ali dini rəhbərinin hərbi məsələlər üzrə müşaviri Yahya Rəhim Səfəvi geri çəkilməyəcəklərini bəyan edir: ”Görünən odur ki, geri dönməz ölüm-dirim savaşına daxil olmuşuq. Ya şəhid olacağıq ya da qürurla qalib gələcəyik. Lakin şəhid olmaq da qələbədir. Bizi son illərin ən böyük qarşıdurması gözləyir. Bu bizim tarixdə yeni deyil. Tarix boyunca İran suverenlik üçün böyük qiymət ödəyib. Bu, bizim taleyimizdir”
”The New York Times” qəzeti İrandakı təhlküəsizlik qurumlarındakı mənbələrə istinadla məlumat yayıb ki, Ayətullah Əli Xamenei İslam Respublikasının davamlılığını təmin etmək üçün onu Laricaniyə həvalə edib. Laricani Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəridir və o, son dövrlər bir çox strateji qərarların koordinatorluğunu həyata keçirib. Xamenei Laricaninin mövqeyini gücləndirməklə öz yaxın adamlarını gələcək böhranlara hazırlayır.
Prezident Məsud Pezeşkian elə indidən bir çox mühüm məsələləri Laricani ilə müzakirə edir. Amma Laricani yüksək şiə ruhani statusuna malik deyil və buna görə də o, Xameneinin varisləri sırasında yer almır…
İrana zərbələrin vurulmasında İsrailin iştirak edəcəyini də hesabdan silmək olmaz. Belə ki, İran rəhbərləri ABŞ-nin müharibəyə başlayacağı təqdirdə onun regiondakı ən yaxın müttəfiqi İsrailə zərbə endirəcəklərini dəfələrlə dilə gətiriblər. İsrail də öz növbəsində səbirsizliklə İrandakı rejimin dağılacağını gözləyir.
Sözsüz ki, İsrail öz strategiyasını və siyasi gedişlərini ABŞ ilə məsləhətləşmələr və razılaşmalar üzərində qurur. Kənardan necə görünməsinə baxmayaraq, əslində, ABŞ nə İsrailin, nə də regionun digər ölkələrinin tərəfində dayanmır.Ona ilk növbədə öz maraqlarının təmin edilməsi lazımdır. Vaşinqton regiondakı qüvvələr nisbətinin İsrailin əleyhinə olmaması üçün Hindistanın ortaya gətirlməsini istəyir. Yəni, ABŞ İsrailin təklənməsinə qarşıdır. Bunun gələcək perspektivdə nəylə nətilənəcəyini demək çətindir, lakin Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında yaxınlaşmanı da unutmayaq. Beynəlxal siyasi icmalçıar irəlidə bu dövlətlər arasında hərbi ittifaqın qurulacağını ehtimal edirlər.
Əslində, İranda rejim dəyişikliyinin birmənalı şəkildə regionda sabitliyə gətirib çıxaracağını söyləmək sadəlövhlük olardı. Çünki qlobal geostrateji mübarizədə mühüm region olan Yaxın Şərqdə proseslərin gərginlik və intensivlik dinamikası həmişə böhrandan böhrana doğru irəliləyib./azpolitika.info
